Słownik tatarsko-polski
in statu nascendi

А  Ә  Б  В  Г  Д  Е  Ж  Җ  З  И  Й   К  Л  М  Н  О  Ө  П  Р  С  Т  У  Ү  Ф  Х  Һ  Ч  Ш  Ы  Э  Ю  Я 

A

а - I głoska a
        ("а" диген (дип әйт) - powiedz "a")
    II (częściej а-а lub а-а-а) (wykrzyknik) o, ach, a, а-а-а
        (wyraża zdziwienie, rozczarowanie, radość lub złośliwe zadowolenie)
        (а-а, ничек үскәнсең! - o, jak ty wyrosłeś!)
абага - (botan.) paproć
абау - I (wykrzyknik) fuj, oj, a to, co za - wyraża obawę, niechęć, wrogość)
              (Абау, котым да калмады - бака икән! - Co za kłamczucha - jak ona nałgała!)
          II (wykrzyknik) o, ach, och - wyraża zdziwienie, zachwyt
              (Абау, нинди матур! - Ach, jaka piękna!)
абайламастан - nieumyślnie, przypadkiem
абайламыйча - nieumyślnie, przypadkiem
абайлап - uważnie, ostrożnie
                (абайлап йөрергә - chodzić ostrożnie)
абайла-рга - I zauważać
                     II czuć, odczuwać
                     III okazać ostrożność
абзар - chlew
абзар-кура - I chlew
                      II zabudowania gospodarcze
абзый - I wujek, stryjek, męski krewny ojca lub matki (patrz też: агай)
            II wujek (zwracając się do starszego wiekiem mężczyzny)
              (Салих абзый - Wujek Salich)
абрикос - (botan.) morela
абруй - reputacja, cześć, dobra reputacja, autorytet
абруйлы - I o dobrej reputacji, dobrej czci, z dobrym imieniem
                  II szanowany, czcigodny, cieszący się autorytetem
абруйлылык - godność, autorytet, prestiż
абруйсыз - niegodny szacunku, bez autorytetu
абунә - abonament
абый - I brat (starszy),
            II wujek
абыстай - abystaj, żona duchownego (popa, mułły)
ав-арга - I obalać się, walić się, upadać, przewracać się
              II (wprost i przen.) chylić się, przychylać się, skłaniać się, położyć się (np. o zbożu w polu)
                    (күпчелек ягына аварга - przychylać się do większości)
                    (Пизаның авучы манарасы - krzywa wieża w Pizie)
              III (przen.) mijać, przechodzić
                    (төш ауды - minęło południe)
аваз - I dźwięk
          II głos, odgłos
аванс - awans (zaliczka)
август - sierpień
Австралия - (geograf.) Australia
Австрия - (geograf.) Austria
автобус - autobus
                (автобус йөртүче - kierowca autobusu)
                (автобус билеты - bilet autobusowy)
                (автобуска утырып - autobusem (jechać))
автомат кафе - automat do robienia kawy
автомат рәвештә - automatyczny
автоматик - automatyczny
автомобиль - samochód
автомобильче - automobilista
автор - autor (projektu, odkrycia, książki)
автордаш - współautor
автореферат - autoreferat (rozprawy)
авторитар - (książk.) autorytarny (metoda sprawowania władzy)
автострада - autostrada
авыз - I usta
             (авыз гармуны - harmonijka ustna, organki)
          II otwór
авыз ер-ырга - uśmiechnąć się
авыл - wieś, wiejski
авыр - I ciężki,
          II nielekki
          II surowy
         III trudny
авыр атлетика - (sport.) podnoszenie ciężarów
авыр-ырга - chorować, zachorować, zasłabnąć
авырлык - I (fiz.) ciężkość, ciężar
                  II waga
                      (берәр нәрсәнең авырлыгын билгелә-ргә - ocenić wagę czegoś)
                  III (przen.) przygnębienie, obciążenie (na duszy)
                  IV (sport.) ciężar
                      (авырлык күтәрергә - podnosić ciężary),
                  V (przen.) trudności (życiowe)
авырлык көче - (fiz.) siła ciążenia
авырлык үзәге - (fiz.) środek ciężkości
авырт-ырга - zachorować, chorować, boleć (o organie, części ciała itd)
                      (Колагым авырта. - Boli mnie ucho.)
авырта - bolesny
авырткан - bolący
                    (авырткан баш - boląca głowa)
авырту - ból
авыру - I choroba, niedomaganie,
            II chory, patrz też: чирле
авыш - I pochyły
              (авыш яссылык - (matemat.) powierzchnia nachylona)
            II spadzisty
              (авыш түбә - spadzisty dach)
           III krzywy
              (авыш үскән агач - drzewo rosnące krzywo)
              (манара авыш тора - krzywa wieża (krzywo stojąca wieża))
авыш-ырга - I (w różn. znacz.) schylać się, pochylać się, nachylać się
                        (Мачта бераз сулгарак авыша. - Maszt pochyla się nieco w lewo.)
                        (Кояш офыкка авыша. - Słońce skłania się ku horyzontowi.)
                        (Көн кичкә авышты. - Dzień skłania się ku wieczorowi.)
                        (күпчелек ягына авышырга - skłanać się w stronę większości)
                    II przechodzić, mijać (o czasie, latach)
                        (Вакыт тиз авыша. - Czas szybko mija.)
                        (Ул инде сиксәннең теге ягына авышты. - Minęła mu już osiemdziesiątka.)
                   III (przen., potocz.) ciągnąć, wyciągać, wyrywać
                        (Йокыга авыша башладым. - Wciągnęło mnie do snu.)
аг-арга - I (w różn. znacz) płynąć, cieknąć
                  (суның агуын күзәт-ергә - obserwować płynięcie wody)
                  (Aккан сулар кире кайтмый. - (powiedz.) Wody która upłynęła nie zawrócisz.)
                  (Aның тамырларында аучы каны ага. - W jego żyłach płynie krew myśliwego.)
              II płynąć, pływać
                  (Боз күптән ага инде. - Lód już dawno płynie.)
              III (przen.) topnieć, przepuszczać (o pieniądzach, fortunie)
агай - wujek, stryjek, męski krewny ojca i matki
агалтын - (chem.) platyna (platinum)
агар-ырга - I zbieleć, wybieleć, wybielić się
                   II zblednąć, pobladnąć
                       (Куркудан иптәшем агарды. - Moi towarzysze pobledli ze strachu.)
                   III jaśnieć, pojaśnieć, płowieć, wyblaknąć, wypłowieć
                   IV szarzeć, siwieć, szpakowacieć
                       (Чәче агарган. - Włosy posiwiały.)
агарган - siwy (o włosach)
агарт-ырга - I bielić, pobielać, wybielać
                       (Еллар башны агарта. - Lata pobielają głowę.)
                    II czyścić, wyczyścić, oczyszczać
                    III (przen.) oświecać, uświadamiać
агарткан - bielony, pobielony, wybielony
агарынган - blady
агач - drzewo
агач остасы - stolarz
агент - agent
агентлык - I agencja (pocztowa, telegraficzna, morska),
                  II zajęcie (działalność, zawód, praca) agenta
агрессор - agresor
агу - I jad, trucizna
агула-рга - otruć
агулан-ырга - otruć się
                        (гөмбә ашап агуланырга - otruć się grzybami)
агулы - trujący, toksyczny, jadowity
             (агулы гөмбәләр - grzyby trujące)
             (агулы матдә - toksyczna substancja)
             (агулы елан - jadowita żmija)
агыз-ырга - I lać, nalewać, wlewać
                    II dolewać dokładać, dorzucać
                    III rozlewać
                        (бокалларга пиво агызырга - rozlewać piwo do pokali)
                    IV przelewać (z jednego naczynia do drugiego)
                    V odlewać, zlewać
                        (бәрәңгенең суын агыз-ырга - odlać wodę z ziemniaków)
                        (Буяуның беразын банкага агыз. - Odlej część farby do puszki.)
                    VI nabierać (wody ze studni do wiadra)
                    VII sypać (ziarno, piasek)
                        (бурага бодай агыз-ырга - sypać pszenicę do sąsieka)
                    VIII spuścić (wodę ze zbiornika)
                    IX sączyć, cedzić, przecedzać
                        (керосинны марля аркылы агыз-ырга - przecedzać naftę przez gazę)
                    X lać, przelewać, wylewać (łzy, krew)
                        (тол аналарның агызган яше - łzy wylane przez owdowiałe matki)
                    XI spławiać, puszczać po wodzie (tratwy, drewno)
                        (агызу өчен уңайсыз агач - drewno niedogodne do spławiania)
                    XII wywalać, wybijać, wytrzeszczać (o oczach)
                    XIII znosić (o rzece, nurcie)
                        (атны агыза торган тау елгасы - górska rzeka która (nurt której) znosi konia)
агым - I (wprost i przen.) przepływ, prąd, potok
                (ике күлне тоташтыра торган агым - potok który łączy dwa jeziora)
                (юллардагы машина агымы - ruch samochodów na drogach)
            II (fiz.) prąd (elektryczny)
                (даими агым - prąd stały)
                (алмаш агым - prąd zmienny)
адаш-ырга - zabłądzić (w nieznanym mieście, lesie, mgle), zgubić się
адәм - człowiek
Адәм - Adam
            (Адәм һәм Һава - Adam i Ewa)
адвокат - adwokat
администратор - administrator
                             (санак администраторы - administrator komputera)
адым - I krok,
            II machnięcie,
            III posunięcie
аек - I trzeźwy, nie będący pod wpływem alkoholu
            (Aек чагында ул бик ягымлы. - Gdy jest trzeźwy jest bardzo uprzejmy.)
        II (przen.) trzeźwy, rozsądny, rozumny
            (аек фикерләү - trzeźwy osąd)
аер-ырга - I dzielić, rozdzielać, podzielić, rozbijać, rozczłonkować,
                  II rozbierać, rozebrać,
                  III roznosić, roznieść,
                  IV rozdzielać, wydzielać,
                  V rozłączyć, wyizolować
                  VI rozliczać,
                  VII odstawiać (dziecko od piersi),
                  VIII rozwodzić (małżonków),
                  IX separować
                  X wyroić się (o pszczołach)
аергыч - I przekładka, separator
              II (lingw.) przydawka
аерма - I różnica, także: аермалык
                (аермасы аз - mało różny)
                (Aлар арасында өч яшь (яшькә) аерма бар. - Między nami są trzy lata różnicy.)
            II rozwidlenie, rozstaje (dróg)
           III (matemat., fiz.) różnica
аермалык - różnica, także: аерма
                      (милләт аермалыгы - różnice narodowościowe)
                      (бәяләрнең аермалыгы - różnica w cenach)
аеруча - I szczególnie, najbardziej
                  (Бүген аеруча эссе. - Dziś jest szczególnie upalnie.)
              II ze szczególnym, z wyjątkowym (czymś)
                  (аеруча нечкәләп тикшерергә - sprawdzać z wyjątkową starannością)
             III przede wszystkim, zwłaszcza, w pierwszej kolejności
                  (Tабигать җәй көне, аеру́ча июньдә матур була. - Przyroda jest piękna latem, zwłaszcza w lipcu.)
аерыл-ырга - I oddzielać się, odróżniać się, rozdzielać się,
                      II tracić
аерым - oddzielny
аерым яклары - szczegół
ажгырып - z okropnym wyciem, hukiem
                   (Җил ажгырып исә. - Wiatr wieje z okropnym wyciem.)
                   (Aжгырып поезд үтеп китте. - Pociąg przejechał z hukiem.)
ажгыр-ырга - I zawzięcie (okropnie, niepohamowanie, ostro) wyć (huczeć, ryczeć)
                       II okropnie (zawzięcie, niepohamowanie) szaleć (kipieć, buszować), wściekać się
аждаһа - I (mitolog.) smok
               II (przen.) potwór, bestia, krwiopijca (o krwawych, okrutnych despotach)
аждаһа агачы - (botan.) dracena smocza, drzewo smocze, smokowiec (dracaena draco)
аз - mało
аз гына - ledwie, niewiele, ciut, skromnie, trochę, z lekka
аз түгел - niemało
азайт-ырга - zmniejszać
азаккы - ostatni, patrz też:: ахыргы
                (елның азаккы атнасы - ostatni tydzień roku)
азап - I męka, męczarnia, tortury, kaźń
          II (duchowe) męki, udręka, udręczenie, katusze, wyrzuty
              (күңел (җан) азабы - wyrzuty sumienia, katusze moralne)
          III poniewierka, udręka
азапсыз - I lekkomyślny, beztroski
               II bez wysiłku (trudności), z łatwością (rozwiązywać problemy, coś robić)
азат - swobodny, wolny
азат ит-әргә - uwolnić
азатлык - wolność, swoboda
азлык - I brak, skąpość, niedostatek, deficyt (czegoś)
                (белгечләр азлыгы - deficyt specjalistów)
            II w słowach złożonych: mało-, niedo-
                (кан азлык - niedokrwistość, anemia)
азрак - mniej, mniejszy
азык - I jedzenie, pokarm
          II żywność, artykuły spożywcze, prowiant,
          III karma
азык-төлек - produkty spożywcze
аз-азлап - stopniowo
й - I (astronom.) księżyc
        (ай калкуы - wschód księżyca; ай тотылу - zaćmienie księżyca)
      II miesiąc
ай саен - każdego miesiąca, comiesięcznie (coś robić)
ай урак - półksiężyc
айва - (biolog.) pigwa
айда - (wtrącenie) dalej, dawaj, chodź, chodźmy, niech, niech no
айгыр - (zoolog.) ogier
айлап - I miesiącami, w miesiącach (określając czas)
            II około (do) miesiąca, prawie miesiąc
айн-ырга - I trzeżwieć, wytrzeźwieć
                  II oprzytomnieć, ocucić się (ze snu)
                     (Һуштан язгач айныды. - Ocknął się (wrócił do świadomości).)
                 III wietrzeć, słabnąć (o napitkach, płynnych lekarstwach)
ай-һай - I oj (ojoj, och), wątpliwe czy (wyraża wątpliwość, niedowierzenie)
                (Aй-һай ялгышмыйбызмы? - Oj, czyśmy się nie omylili?)
              II och (wyraża ubolewanie, smutek)
                 (Aй-һай, күпме гомер үткән! - Och, ileż w życiu przeszedł)
ак - I biały, białego koloru
          (ак аю - biały niedźwiedź, niedźwiedź polarny)
          (Ак Йорты - Biały Dom)
      II siwy, osiwiały
      III czysty, niezabrudzony
      IV (hist.) białogwardzista, biały
           (аклар - biali)
      V białko oka
      VI bielmo,
      VII (przen.) wódka
ак аракы - (przen.) wódka, "biała" wódka
ак аш - nabiał, produkty mleczne, dieta mleczna
ак чәчәк - (botan.) rumianek
акай: акай күз (күзле) - o wyłupiastych oczach, wyłupiastooki
акайт-ырга - wypinać, wytaczać, wytrzeszczać (oczy)
акация - (botan.) akacja
акбаш - (botan.) rumianek (matricaria, dawniej chamomilla)
акбур - kreda
            (акбур чоры - (geolog.) okres kredowy)
            (акбур белән язарга - napisać kredą)
аккош - (zoolog.) łabędź (cygnus)
аккургаш - (chem.) cyna (stannum)
акла-рга - I wybielić, pobielić, pokryć czymś białym
                  II (przen.) usprawiedliwić, wytłumaczyć, wybielić, rehabilitować
                      (Aның мондый эшен аклап булмый. - Nie da się usprawiedliwić tego jego postępku.)
аклан - polana
аклан-ырга - I usprawiedliwiać się, tłumaczyć się, uzasadniać (strona bierna (bierno-zwrotna) od акла-рга)
                      (иҗтимагый тәрбиянең акланган чаралары - uzasadnione środki wychowania społecznego)
акрын - I cicho,
             II powoli, powolny
акрынлап - stopniowo
акса-рга - I patrz аксакла-рга
                II kuleć, być kulawym, chromym, okuleć
                III (przen.) odstawać, spóźnić, udać się do tyłu
аксак - chromy, kulawy, okaleczony
аксакла-рга - kuleć, kuśtykać
аксыл - I białawy
             II siwy (o włosach)
аксыл ал - bladoróżowy
аксыл зәңгәр - błękitny, lazurowy
аксыл көрән - beżowy
аксыл сары - bladożółty, kremowy
аксыл чәчле - jasnoblond, jasnowłosy, blond
аксыл шәмәхә - liliowy
аксым - (biolog.) białko, proteina
актар-ырга - I kopać, ryć, rozgrzebywać
                      II grzebać, szperać, macać, szukać
актер - aktor
актив - aktywny
актык - ostatni
акула - (zoolog.) rekin
              (китсыман акула - rekin wielorybi)
акцент - akcent
акция - akcja (kapitałowa)
акча - I pieniądz, waluta
          II moneta
         III banknot
             (йөзлек акча - banknot sturublowy)
        IV finanse
акчарлак - (zoolog.) mewa
                  (күл акчарлагы - mewa śmieszka)
                  (көмеш акчарлак - mewa srebrzysta)
акчәчәк - (botan.) rumianek (matricaria, dawniej chamomilla)
акыл - I rozum, umysł, rozsądek
          II myśl, idea
          III rada
акыл иясе - rozum, umysł
акыл хезмәте - praca umysłowa
акыллы - mądry, rozumny
ал - I przód, fasada
       II różowy
      III zagon (ziemi)
ал гөмбә - (biolog.) grzyb gołąbek (russula)
ал-ырга - I (wprost i przen.) brać, zabierać, dostawać, otrzymywać
                    (анализ өчен кан ал-ырга - pobierać krew do analizy)
                    (Нурихан ага бу сүзләрне куштырнаклар эченә ала. - Wujek Nurihan bierze te słowa w cudzysłów.)
                    (Хат алдык. - Otrzymaliśmy list.)
                II nabywać, kupować
                    (Авылга кайткан елны ук сыер алдык. - W roku w którym wróciliśmy na wieś kupiliśmy krowę.)
                III zbierać (plony)
                    Актаныш – республика буенча югары уңыш алган район. - Aktanysz to rejon republiki przodujący w zbiorach.)
                IV wyjmować, wydostawać (z teczki, portfela)
                    (Аксакал бөркетләрне капчыктан алырга кушкан. - Aksakał kazał wydostać orły z worka.)
                V zajmować (np. miejsce)
                    (Икенче урынны алдык.- Zajęliśmy drugie miejsce.)
                VI pobierać, pozywać (np. do wojska)
                    (Мине майның унсигезендә армиягә алдылар. - W maju wzięli mnie do wojska jako osiemnastolatka)
                VII przyjmować, wpisywać do czegoś
                    (Комсомолга алыр алдыннан үзәк китапханәгә гәзит-журналлар караштырырга җибәрделәр.
                    - Przed przyjęciem do Konsomołu chodzili do centralnej biblioteki przeglądać gazety i czasopisma.)
                VIII strzyc (włosy, sierść)
                IX z czasownikami na -а/-ә, -ый/-и przyjmuje znaczenie: móc, być w stanie
                    (Аягы тезелде инде, йөри ала. - Jego noga się wygoiła i może chodzić.)
                    (Мин сәгатьне кайда төзәтә алам? - Gdzie mogę naprawić zegarek?)
                X czasownik pomocniczy:
                    1) zrealizowanie działania w krótkim przedziale czasowym: po-
                        (ашап алырга - pojeść)
                        (йөреп алырга - pochodzić)
                    2) osiągnięcie celu, rezultatu działania
                        (ертып алырга - wyrwać)
                XI (mat.) odejmować
                    (алтыдан икене алырга - odjąć dwa od sześciu)
                    (Утыз биштән унны алгач, ничә кала? - Odjąć dziesięć od trzydziestu pięciu, ile to jest ?)
ала - pstrokaty, łaciaty, marmurkowy
ала балык - (zoolog.) sieja
ала карга - (zoolog.) wrona siwa
ала миләүшә - (botan.) bratek (viola tricolor)
ала-кола - pstry, nakrapiany, cętkowany, plamisty, plamisty
ала-колалы - patrz: ала-кола
алай - (militar.) pułk
алай - tak
алай да - jednak, mimo wszystko
алай икән - (wykrzyknik) hm
алай-болай - I tak czy siak,
                      II dlaczegoś, z jakiegoś powodu
алайса - (wtrącenie) jeśli tak, w takim wypadku, wtedy
алай булгач - wówczas, wtedy, wtenczas
алама - I kiepski, stary, postrzępiony (o odzieży)
                (Бүрек тышың алама. - Wierzch twojej czapki jest wystrzępiony.)
            II łach, łachman, gałganek
            III (przen.) kiepski, biedny, paskudny, zły, głupi
алан - I odkryte pole, polana
          II nagi (o miejscu)
алар - oni, one
албасты - I (mitolog.) straszydło, zły duch, bies,
                II (przen., potocz.) potwór (o człowieku),
                III drab (o człowieku)
алга - I do przodu, naprzód
          II wpierw, wprzód, wcześniej
алга чыг-арга - wyrwać się
алгарыш - postęp
алгорифм - (techn., matemat.) algorytm
алгы - I przedni (ząb, rząd),
          II fasadowy (o ścianie budowli)
          III paradny, galowy
          IV w terminologii lingwistycznej: przednio-
              (алгы аңкау тартыклары - spółgłoski przedniopodniebienne)
          V przedni, pierwszy
          VI początkowy
алгыр - I bystry, chyży, dziarski, sprytny, zwinny, żwawy
            II chwytny, czepny, lepki, uparty
алда - najpierw, wcześniej, wprzód
алда тор-ырга - oczekiwać
алда-рга - I oszukiwać, zwodzić, oplątywać, obmotywać, uwodzić
                    (үзеңне алда-рга - oszukiwać samego siebie)
                II okłamywać, oszukiwać, zawracać głowę
                    (Ун сумга алдаганнар. - Oszukał na 10 rubli.)
                III wyprowadzać w pole, okpiwać
                    (алдау максаты белән - w celu oszustwa)
                IV (przen.) nabierać, zwodzić (o uczuciach, intuicji), zawodzić (o pamięci)
                    (хәтерем алдамаса - jeśli mnie pamięć nie myli)
алдавыч - (wprost i przen.) przynęta
алдакчы - I oszust, szachraj, naciągacz, kłamca, szarlatan, hultaj
                 II uwodziciel, kusiciel
алдан - naprzód, poprzednio, przedtem, wprzód
алдан үткән заман - (lingw.) czas zaprzeszły (dawnoprzeszły)
алдан ук дөрес булмаган - tendencyjny, z góry przyjęty
алдан ук ялгыш булган - tendencyjny, z góry przyjęty
                                          (алдан ук ялгыш булган фикер - tendencyjna opinia)
алдан-ырга - (w różn. znacz.) ulegać oszustwu, oszukiwać się, połaszczyć się (strona bierna od алда-рга)
                       (Матур сүзгә алданма. - Nie daj się oszukać pięknymi słowami.)
                       (Безгə алданырга ирек бирмə, - Nie pozwól nam oszukiwać się, (z Modlitwy Pańskiej))
алдап - oszukańczo, na drodze oszustwa
алдап ышандыр-ырга - nakłaniać kłamliwie
алдар - patrz: алдакчы
алдаучан - I oszukańczy, kłamliwy, hultajski
                  II ułudny, zwodniczy, uwodzicielski (o wyglądzie)
алды - I przód, przednia część, z przodu
              (машинаның алды - przód samochodu)
           II (poimek) przed-
              (ишек алды - przedsionek)
          III (poimek) przeddzień, wigilia
              (Раштуа алды кич - Wigilia Bożego Narodzenia)
              (Яңа ел алды - "Sylwester" (przeddzień Nowego Roku))
алдынгы - przedni
алдында - (poimek) przed, z przodu (miejsce)
                      (йорт алдында - przed domem)
алдына - (poimek) przed, w przód (kierunek)
алдыннан - (poimek) sprzed, od, przed (pochodz.)
                        (төшке аш алдыннан - przed obiadem)
алдыңа кара-рга - patrzeć wprost przed siebie, nie oglądać się
алдыңа төш-әргә - I tarasować, zagradzać
                               II wyprzedzić, prześcignąć (kogoś)
алдыр-ырга - I (w różn. znacz.) brać
                          (укытучыны кунакка алдыр-ырга - zapraszać nauczyciela w gości)
                      II prenumerować (brać) (gazety)
                      III strzyc (włosy, brodę)
                          (Чәч алдырырга теләмим. - Nie chcę ostrzyc włosów.)
                      IV (przen.) wygrywać
                          (Яхшы ат ахырдан алдыра. - (przysłowie) Dobry koń w końcu wygrywa.)
                      V (przen.) biegnąć, iść, skakać
                          (Шәп алдыра бу йөгерешче. - Ten biegacz biegnie wspaniale.)
алды-арты - I przód i tył (czegoś), z przodu i z tyłu
                    II (przen.) skutek, następstwo, konsekwencja
                        (алдына-артына карамый (карамыйча) - na oślep, nie patrząc na konsekwencje)
                        (алдына-артына карап - patrząc na skutki, ostrożnie)
алка - I kolczyk, kolczyki
              (көмеш алка - srebrne kolczyki)
          II (techn.) pierścień (w tym pierścień do przywiązywania konia)
          III (botan.) bazie, kotki (na drzewach)
          IV (sport.) krążek hokejowy
          V (sport.) kółka
ялкау - I leniwy
            II (wprost i przen.) leniwie, niechętnie, wolno
ялкаулан-ырга - lenić się
ялкаулык - lenistwo
алкушымча - (lingw.) przedrostek
алкыш - aplauz, owacja
Алла - I (relig.) Bóg, Allah
              (Алла биргән - dany, zesłany przez Boga (talent, uroda, choroba, bieda))
              (Алла хөкеме - Sąd boży)
              (Алла диген - wspomnij Boga, pamiętaj o Bogu)
              (Алла иркендә (ихтыярында) - Boża wola)
              (Алла куәт (ярдәм) бирсен - niech Bóg pomaga)
              (Алла ташламаса, бүре ашамас. - (przysłowie) Bóg nie opuści - wilk nie zje.)
          II (przen.) bóg, ktoś najważniejszy
              (Ул театрның Алласы. - W teatrze on jest bogiem.)
алласыз - bezbożnik, ateista, niewierzący
алласызлык - bezbożność, ateizm
алма - jabłko
алмагач - jabłoń
алман - Niemiec
Алмания - (geograf.) Niemcy
                  (Алмания Федератив Җөмһүрияте - Republika Federalna Niemiec)
алмаш - odmiana, zmiana
              алмаш агым - (fiz., techn.) prąd przemienny
              алмаш ток - (fiz., techn.) prąd przemienny
алмаш-ырга - I zamieniać, wymieniać, pomieniać,
                        II zamieniać się, zmieniać się,
                       III zmieniać (ubranie)
алмашлап - na zmianę, na przemian
                    (алмашлап эшләв — pracować zmianowo)
алмашлык - (lingw.) zaimek
алмаштыр-ырга - I zamieniać się, wymieniać się, pomieniać się,
                              II zastępować
                              III odświeżać (powietrze)
                              IV odnawiać (samochód, ubranie)
                              V zmieniać (zawód)
алмашыну - odmiana, zmiana
алсу - różowawy, jasnoróżowy, rumiany, cynobrowy
алсын - otawa, potraw
алтарь - ołtarz
алтмыш - sześćdziesiąt
алты - sześć
алтын - złoto, złoty
алтынчы - I złotnik
                  II szósty
алу - I (mat.) odejmowanie
              (алу билгесе - znak odejmowania)
          II odbiór
алфавит - alfabet
                (латин алфавиты - alfabet łaciński),
                (алфавит тәртибендә - w porządku alfabetycznym)
алым - metoda, sposób
алын-ырга - forma bierna od ал-ырга: brać się, otrzymywać się, być wziętym
                     (тәрбиягә алынган ятим бала - osierocone dziecko wzięte na wychowanie)
                     (Ферма төзергә алындык. - Wzięli się za budowanie fermy.)
алынган - otrzymany, przyjęty
алынма - zapożyczony, zapożyczenie
                (рус теленнән кергән алынмалар - zapożyczenia z języka rosyjskiego)
алып - biorąc, zabierając (imiesłów przysłówkowy współczesny od ал-ырга)
               (Мине дә алып барасыңмы? - Czy weźmiesz mnie ze sobą?)
            II (poimek) z, od, zaczynając od
               (Кухня ягыннан пычак алып чыкты. - Weszedł z nożem od strony kuchni)
               (иртәдән алып кичкечә - od rana do wieczora)
            III (mitolog.) wielkolud, olbrzym
алып бар-ырга - skutecznie zakończyć, uporać się, doprowadzić do pomyślnego końca
алып баручы - wiodący, prowadząy
алып кер-ергә - zawieźć
алып кил-ергә - dostarczać
алып кит-әргә - nieść, unosić, zabierać (ze sobą), ponieść (gdzieś)
алып куя-рга - uprzątać
алып чыг-арга - wydostać, wynieść
алып-сатар - spekulant
Альп таулары - (geograf.) Alpy, Góry Alpy
альянс - sojusz, związek, alians
              (политик альянс - sojusz polityczny)
алъяпкыч - fartuch
алюминий - (chem.) glin, aluminium
Америка - (geograf.) Ameryka
амнистия - amnestia
ампутация - (med.) amputacja
ампутациялә-ргә - (med.) amputować
ампутациялән-әргә - strona bierna ампутациялә-ргә (mieć coś amputowane "kimś" tj. przez kogoś)
амфибия - (zoolog.) płaz
ана - I matka
            (Изге Ана - Bogurodzica, Matka Boska)
        II samica
            (ана арыслан - lwica)
анализ - analiza
анализ яса-рга - przeprowadzać analizę, analizować
аналык - I macierzyństwo
               II (anatom.) macica
аналык җиңсәсе - (anatom.) pochwa
ананас - (botan.) ananas
анархия - anarchia
Англия - (geograf.) Anglia
анда - tam
анда-монда - I tu i tam, tam i sam, gdziekolwiek,
                      II tędy owędy,
                      III gdzie bądź
анда-санда - I tam i sam, gdzieś,
                     II gdzieniegdzie, czasami
андый - taki
аннан - I od niego (niej), od tego (tej) (ablatyw (przypadek odchodzeniowy) od ул)
                (Күп күрдек без аннан. - Dużo od niego wycierpieliśmy.)
            II odtamtąd, stamtąd
            III tam
            IV wówczas, od wtedy, potem
аннан соңгы - kolejny
аннан-моннан - I gdzie..., (a) gdzie; tu... tam; tam... tu
                          (Aннан терәткән, моннан сипләгән. - Gdzie podparto, gdzie załatano.)
                      II (i) tam, (i) tu; (i) tu, (i) tam, tam i tu, tu i tam
                          (Aннан ямаган, моннан ямаган. - I tam łata, i tam łata.)
аннары - potem, później
ант - przysięga, przyrzeczenie, ślubowanie, obietnica
            (антында тор-ырга - dotrzymywać słowa)
ант ит-әргә - I przysięgać, silnie deklarować, mocno obiecywać
                      II kląć się (na Boga)
                      III składać przysięgę (np. wojskową)
Антарктида - (geogr.) Antarktyda
антибиотик - (biool., med.) antybiotyk
антик - antyczny (teatr, okres)
антик дөнья - antyk, świat antyczny
антиквар - antykwariusz
антиквариат - antykwariat
антикоагулянт - (med.) antykoagulant
антикоммунизм - antykomunizm
антикоммунист - antykomunista
антикоммунистик - antykomunistyczny
антикоррозион - antykorozyjny
антипатия - (książk.) antypatia
антоним - (lingw.) antonim
аның каравы - tymczasem
аны - jego, go, ją, je
          (Мин аны кичә күрдем. - Widziałem go wczoraj.)
анык - I dokładny (ilość czegoś, rachunek)
           II jasny, szczegółowy, konkretny, dokładny (patrz też: төгәл)
          III (dial.) gotowy, zapewniony, gwarantowany
аныксыз - I niedokładny, niejasny, nieokreślony, niekonkretny, niewyraźny, mglisty
                 II (matemat.) nieokreślony (współczynnik)
aның - jego, jej
          (Aның акчасы күп. - On ma dużo pieniędzy (dosł.: jego pieniędzy jest dużo).)
анысы - I ten, ta, to
                (Aнысын түгел, бусын бир. - Podaj nie ten a tamten.)
             II oto, to
                (Aнысы вак эш. - To są drobiazgi.)
                (Aнысы безгә бәйле түгел. - To od nas nie zależy.)
            III (jako partykuła) to
                (Aвызыннан сер чыкмый анысы. - Sekretów to on umie dotrzymywać.)
                (Булышырлар анысы. - Pomóc to oni pomogą.)
анысында - wówczas, wtedy
аң - I (w różn. znacz.) odczucie, świadomość
          (гражданлык аңы - świadomość obywatelska),
      II umysł, rozum, intelekt
          (аналитик аң - umysł analityczny)
аң асты - podświadomość
аңа - do niego, do niej (allatyw od ул)
          (Яңалык түгел бу аңа. - Dla niego to nie jest nowość.)
          (Җаваплылык аңа төшә. - Odpowiedzialność spada na niego.)
аңарда - u niego (jej), w nim (niej) (miejscownik od ул)
аңа-моңа - komu popadnie, każdemu
                  (Aңа-моңа сөйләмә бу сүзне. - Nie mów tego komu popadnie.)
                  (аңа-моңа карамастан. - nie patrząc na nic)
аңгыра - głupi, tępy, tuman
аңк-ырга - I pachnieć, emanować, roztaczać (zapach), zalatywać (zapachem), napełniać (zapachem)
                      (Каяндыр көек исе аңкый. - Skądś dochodzi zapach spalenizny.)
                      (Бакчада алма исе аңкый. - Sad pachnie jabłkami.)
                      (Кавын исе бөтен бүлмәгә аңкыды. - Zapach kawonu wypełnił cały pokój.)
                  II (przen.) być przenikniętym, tchnąć (czymś), być pełnym (czegoś)
                      (Йөзеннән куаныч аңкый. - Jego twarz promienieje radością')
                      (Хатларыннан мәхәббәт аңкый. - Jego listy są przepełnione miłością.)
аңкыт-ырга - roztaczać (zapach), wydzielać (zapach)
аңла-рга - I rozumieć, zrozumieć, pojmować
                     (Аңламыйм. - Nie rozumiem.)
                     (Нәрсә әйткәнеңне аңламыйм. - Nie rozumiem co mówisz.)
                     (Соравыңны аңламыйм. - Nie rozumiem twojego pytania.)
                 II poznawać, pojmować, postrzegać
                     (Tеләсәң ничек аңла. - Postrzegaj to jak chcesz.)
                 III domyślać się, domniemać, zgadywać
аңлаешлы - zrozumiale, zrozumiały
аңлаешсыз - niezrozumiały, niejasny, mglisty
аңлат-ырга - I objaśnić, wyjaśniać
                      II komentować,
                      III tłumaczyć
аңлатма - I objaśnienie, komentarz, interpretacja, wykładnia
                II (matemat.) wyrażenie
аңлау - odczucie, rozumienie (czegoś)
аңлаш-ырга - I rozumieć się (wzajemnie), dogadywać się (strona wspólna аңла-рга)
аңлашыла - zrozumiale
аңлашылмый торган - niepojęty
аңлашыл-ырга - wyjaśniać, wyjaśniać się
аңсыз - I niepojętny, nieinteligentny, mało zdolny, gapiowaty
                  (аңсыз бала - gapiowate dziecko),
            II nieświadomy, niedojrzały
                  (аңсыз яшләр - nieświadomi młodzi ludzie)
ап-ачык - najjawniejszy (forma parzysta (stopień najwyższy) od ачык)
апа - I ciotka, ciocia,
        II stryjenka,
        III wujenka,
        IV siostra (starsza)
Апеннин таулары - (geograf.) Apeniny, Góry Apenińskie
аплодисмент - aplauz
аппарат - I (techn.) aparat (telefoniczny, fotograficzny), urządzenie, przyrząd,
                    (колак аппараты - aparat słuchowy)
                    II (fizjolog.) układ (trawienny, mięśniowy, wzrokowy), tkanka
апрель - kwiecień
аптыра-рга - I łudzić się, zwodzić się, nie wiedzieć,
                      II pogubić się, zbaranieć, stropić się
                      III ambarasować się, wpadać w zakłopotanie
                      IV być w potrzebie, potrzebować
                      V dręczyć się
ар-ырга - I zmęczyć się
              II przemęczać się, przepracowywać się
ара - I (wprost i przen.) dystans, odstęp, odległość, rozstęp
        II (sport.) dystans
        III przejazd, przelot (w transporcie)
        IV czas, przedział czasu
        IV (przen.) różnica, odmienność, oddalenie (między kimś, czymś)
        V (przen.) stosunki, odnoszenie się, związki
            (Aның белән минем ара яхшы. - Moje stosunki z nim są dobre.)
        VI między- (w wyrażeniach złożonych)
            (елга арасы - międzyrzecze)
        VII grono, krąg
            (яхшы кешеләр арасына керергә - trafić do grona dobrych ludzi)
        VIII tymczasowy, pośredni
            (үсешнең ара баскычлары - przejściowe stadia rozwoju)
        IX (jako poimek: арага, арасына) między, pomiędzy (kimś, czymś), we, w (coś), po (czymś)
            (ике этаж арасына куелган көзге - lustro postawione pomiędzy dwoma piętrami)
            (Tөймә үлән арасына төште. - Guzik upadł w trawę.)
        X (jako poimek: арада, арасында) między, w czasie, do, w, w liczbie, wśród
            (ике стена арасында - między dwoma ścianami)
            (ике сәгать арасында - w czasie dwu godzin)
            (бакча арасында гына кия торган кием - odzież nadająca się tylko do ogrodu)
            (Кунаклар арасында геройлар да бар иде. - Wśród gości byli także bohaterowie.)
        XI (jako poimek: арасындагы, арадан, арасыннан) między, wśród, przez
            (таулар арасыннан салынган юл - droga położona między górami)
            (куаклар арасыннан килеп чыгырга - wyjść z krzaków)
аракы - wódka
арала-рга - I rozpychać, roztrącać
                        (кеше төркемен аралап үтәргә - przepychać się roztrącając ludzi)
                   II rozdzielać, oddzielać, rozłączać
                        (сугышчыларны арала-рга - rozdzielać bijących się)
                  III sortować, grupować
                        (орлыкны арала-рга - sortować nasiona)
аралаш - I nieuporządkowany, przemieszany
                  (имән белән аралаш үскән юкәләр - lipy rosnące w przemieszaniu z dębami)
              II na przemian
                  (малга печәнне салам белән аралаш бирергә - dawać bydłu siano na przemian ze słomą)
аралаш-ырга - I łączyć, łączyć się, mieszać się, przemieszywać się
                            (төрләр аралашу - mieszanie się gatunków)
                            (Tузан белән аралашкан сөрем шәһәр һавасын агулый. - Sadza przemieszana z kurzem zatruwa miejskie powierze.)
                         II porozumiewać się, komunikować, obcować ze sobą, kontaktować się, mieć związki ze sobą
                            (кешеләр белән аралаша бел-ергә - umieć kontaktować się z ludźmi)
аралашу - kontakt, komunikacja
арасында - I pomiędzy
                  II wewnątrz
арасыннан - pomiędzy
арба - arba, dwukółka, wóz, wózek, furmanka
арбитр - arbiter, sędzia
арзан - tani, niedrogi
арифметика - (matemat.) artymetyka
арка - I (archit., geometr.) łuk
          II (anatom.) plecy, grzbiet
              (аркага ят-арга - leżeć na plecach)
          III oparcie
              (урындык аркасына терәлер утыр-ырга - siedzieć opierając się o oparcie krzesła)
          IV nica, odwrotna (lewa) strona (odzieży)
          V wzniesienie, grzbiet góry
арка мие - (anatom.) rdzeń pacierzowy
аркада - I (poimek) dzięki (czemuś), z powodu (czegoś), w wyniku (czegoś)
                  (берәүнең ярдәме аркасында - dzięki czyjejś pomocy)
             II (poimek) przez (kogoś, coś)
                  (Cинең аркада (аркаңда) кичектек. - Spóźniliśmy się przez Ciebie.)
аркадан - z tyłu, w plecy
                (Җил аркадан исә. - Wiatr wieje z tyłu.)
аркадаш - przyjaciel, towarzysz
аркан - I plecami, tyłem (stać, leżeć, odwrócić się)
                (кояшка аркан утыру - siedzenie tyłem do słońca),
                (аркан егылырга - upadać na plecy),
                (урамга аркан тора торган йорт - dom stojący tyłem do ulicy),
            II na grzbiecie (np. pływać)
            III lina, sznur, kabel, powróz
            IV arkan
            V uwięź, smycz, postronek
                (Aт яхшысы арканда, ир яхшысы тарханда. - (przysłowie)
                    Koń lepszy na uwięzi, mężczyzna lepszy na swobodzie.)
аркан баскыч - drabina sznurowa
Арктик океан - (geograf.) Ocean Arktyczny
аркылы - I poprzeczny, poprzek
                    (аркылы урам - poprzeczna ulica)
               II (poimek) przez, poprzez, przy pomocy, z powodu, drogą, po
                    (телефон аркылы хәбәр ит-әргә - zawiadamiać telefonicznie)
армия - (w różn. znacz.) армия
армия штабы - sztab armii
арпа - (botan.) jęczmień (hordeum)
арт - I tył, tylna część,
        II tylna strona,
        III plecki, oparcie (krzesła, tapczanu)
        IV zagon (pola)
арт-ырга - I przybyć,
                 II wrosnąć, zwiększać się (np. o cenach)
                 III przybierać (np. o wodzie)
                 IV stawać się, zostawać (np. zbędnym)
артерия - arteria
артка - tyłem, wspak, wstecz
арткы - tylny, zadni
артта - z tyłu
артта кал-ырга - odstawać
арттан - z tyłu
арттыр-ырга - pomnażać
арты - (poimek) po, za
артыгы - I dodatkowy, nadmierny, niepotrzebny
                 (артыгы кирәкми - dodatkowy nie jest potrzebny)
                 (артыгын сөйләмәс ул - nie powie niczego niepotrzebnego)
              II więcej, bardziej
                  (көчемнән килгәнен эшләдем, артыгын булдыра алмыйм - na co miał siły to zrobił więcej nie mógł)
артык - I zbyt, nadmiernie, zanadto, przesadnie
            II zwłaszcza, szczególnie,
           III (przy zaprzeczaniu) nazbyt, nie tak by, nie aż tak
               (артык мавыкма - za bardzo się nie podniecaj)
                (артык матур түгел - nie aż tak piękna(y))
           IV wyraża nadmierność, przesyt, zbędność działania, oddaje to przedrostek prze-
                (артык ал-ырга - przebierać (w towarach w sklepie))
                (артык аш-ырга - przejadać)
                (артык тозла-рга - przesalać)
           V (potocz.) więcej, dłużej (nie robić czegoś)
                (артык бер көнгә дә калмыйбыз - nie zostaniemy dłużej ani jeden dzień)
           VI bardziej, lepiej, dalej
                (ул миннән артык белә - on mnie zna lepiej (niż ja sam))
                (ярты метрга артык сикер-ергә - skoczyć pół metra dalej)
           VII dodatkowy, nadmiarowy
                (артык вакытны ничек файдалан-ырга - jak spożytkować wolny czas)
           VIII zbyteczny, nadmierny
                (артык энергияне кая куярга? - gdzie podziewać nadmiar energii?)
           IX niepotrzebny, zbędny
                (артык мәшәкать - niepotrzebne kłopoty)
           IX jakiś specjalny, istotny (podkreślając to)
                (артык үзгәрешләр булмады - większych zmian nie było)
артына - I (poimek) po, za,
              II zza
артында - I (poimek) po, za,
                II z tyłu
артыннан - I (poimek) za (kim, czym), w ślad,
                   II za (kim), po, z tyłu (kogo, czego)
                   III spoza
                   IV przez (kogo)
артыннан йөр-ергә - następować
ару - I czysty, schludny, porządny,
        II dobry, porządny, przyzwoity,
       III zdrowy, krzepki
ары - I dalej
            (бездән йөз адымнар ары - o sto kroków dalej od nas)
            (Tуктап тормайча, ары киттек. - Poszli dalej nie zatrzymując się.)
        II więcej
            (Aңа кырыктан ары юк. - Nie ma więcej niż 40 (lat).)
            (Cәгать әле уннардан ары түгел. - Czasu jeszcze nie więcej niż dziesięć godzin.)
ары китмәгән - nie lepszy, nie odbiega od
арыган - zmęczony
арык - chudy, szczupły
арырак - dalej
арыслан - (zoolog.) lew (panthera leo)
арыш - (botan., kulin.) żyto
арыш боламыгы - fajtłapa, cienias, ciele, baba (tylko o mężczyznach)
ас - I (zoolog.) gronostaj (mustella erminea)
      II (wprost i przen.) as
      III dół, spód (dolna część)
      IV (potocz.) podeszwa, zelówka
ас-ырга - wieszać, powiesić, przewiesić
                  (керне асырга - powiesić bieliznę)
                  (капчыкны иңгә асырга - wziąć worek na plecy)
асаба - I (hist.) właściciel dóbr rodowych (dziedzicznych), dziedzic
            II (dialek.) aborygen, tubylec
аска - w dół
аска төш-әргә - opuszczać się
аслык - I podstawka, podkładka
             II podeszwa
            III podściółka (pod bydło)
асман - niebo
аспект - aspekt, ujęcie odniesienie
              (мәсьәләнең төрле аспектлары - różnorodne aspekty problemu)
асра-рга - rozwieść
аст - dół, spód (dolna część), patrz: ас III
аста - na dole
астан - I z dołu, spod
                (астанөскә таба - z dołu do góry)
            II dołem, nisko
               (астан оча торган кошлар - ptaki latające nisko)
           III (przen.) chyłkiem, cichaczem, podstępnie
                (астан тешләргә - zaszkodzić podstępnie)
астанут йөртүче - intrygant
астрономия - astronomia
асты - I dno (naczynia, statku),
          II podściólka (u bydła),
          III podnóże (góry, skały, drzewa),
          IV podstawa (żelazka, czajnika),
          V miejsce, przestrzeń, powierzchnia pod czymś
              (аяк асты тулы әйбер - pod nogami pełno rzeczy)
          VI w ramach pewnych form słowotwórczych daje znaczenie pod-
              (боз асты агымы - prąd podlodowy)
астына - I (poimek) pod
                  (күзәтү астына алырга - brać pod rozwagę),
              II (poimek) za
                  (кояш болыт астына керде - słońce skryło się za chmurą)
астында - I (poimek) pod
                    (сезнең астыгызда кемнәр тора? - kto mieszka pod wami?)
                II (poimek) za
                    (ай болыт астында чакта - póki księżyc jest za chmurami)
                III (poimek) w dole
                    (элек бу йорт астында кибет иде - dawniej w dole tego domu był sklep)
астыннан - I (poimek) spod
                      (диван астыннан - pod kanapą)
                  II (poimek) pod
                      (боз астыннан күренми - pod lodem nie widzi się)
                  III (poimek) zza
                      (болыт астыннан ай күренде - zza chmur pojawiła się tęcza)
асфальт - asfalt (masa smolista, droga asfaltowa)
асыл - prawdziwy, rzeczywisty, główny
        (яшәүнең асыл мәгънәсе - prawdziwy sens życia (istnienia)),
        (килүебезнең асыл сәбәбе - rzeczywista przyczyna naszego przyjścia)
асыл сыйфат - (lingw.) przymiotnik jakościowy
асыл зат (сөяк) - osoba szlachetnego pochodzenia, arystokrata
асыл кош - I (zoolog) szlachetny (śpiewający) ptak
                   II (przen.) ślicznotka, piękność, piękna dziewczyna (kobieta)
асылда - (wtrącenie) w istocie, po prawdzie, w rzeczy samej, faktycznie, w praktyce
асылзадә - arystokrata
асылзат - I patrz: асылзадә
                II człowiek szlachetnego pochodzenia
асыллык - I (prawdziwa) szlachetność (dobrego człowieka)
                  II szlachetna rasa (rasowość), rasowość (bydła)
асылма - I patrz: асылмалы
               II zawieszenie
асылмалы - podwieszony, wiszący (most, lampa)
асылташ - kamień szlachetny, klejnot
асылын-ырга - I chwytać się (za coś), łapać się (za coś), pochwycić, zahaczać, zaczepiać, zawieszać się
                              (асылынма миңа - nie wieszaj się na mnie)
                         II zwieszać się, przewieszać się
                        III powiesić się, zadzierzgnąć się
                              (Aсылынсаң асылын агачның асылына - (żartobliwe przysłowie) Jeśli się wieszać to na wartym tego drzewie.)
асылынган килеш - (sport.) w zwisie
асылынып тор-ырга - wisieć
асылынып торган - obwisły, zwisający
асылынып тора торган - obwisły, zwisający
асып үтер-ергә - powiesić
ат - I (zoolog.) koń (equus)
        (атка атланып бар-ырга - jechać konno wierzchem)
      II (wprost i przen.) nazwa, imię, cześć
ат абзары - stajnia
ат егәрлеге - (fiz.) koń mechaniczny
ат заводы - stadnina
ат ите - (kulin.) konina
ат ногыты - (botan.) bób (vicia faba)
ат чабышы - wyścigi konne
ат-арга - I porzucać, opuszczać,
              II rozpraszać, rozrzucić
              III strzelać, wypalić, wytryskiwać, wrzucać, miotać
                  (Əйткəн сүз - аткан ук. (powiedzenie) - Wypowiedziane słowo - puszczona strzała.)
              IV nadaje sens "szybko, pośpiesznie, byle jak"
                  (чишенеп атарга - rozbierać się pośpiesznie)
ата - I ojciec
          (Атасына хат җибәрде. - Wysłał list do ojca.),
        II samiec
          (ата арыслан - lew)
ата-рга - I (zazwyczaj po słowach дип, исеме белән) nazwać, nazywać, nominować, określać (jakoś)
                  (Урамны берәр герой исеме белән атарга. - Nadać ulicy imieniem bohatera.)
                  (Берәүне аю дип атарга. - Nazwać niedźwiedziem.)
                  (Берәр китапны яхшы дип атарга. - Dobrze wypowiadać się o książce.)
атака - atak
атказанган - zasłużony
атакай - ojciec, ojczulek, papcio
атакала-рга - (milit., sport.) atakować, napadać
атаклы - sławny, znamienity
атал-ырга - nazywać się
аталган - nazwany, wyznaczony, przeznaczony
атама - nazwa, określenie, termin
атаман - ataman, przywódca, lider
атап - (imiesłów przysł. od ата-рга) osobiście, specjalnie, umyślnie
            (Директорның үзенә атап язылган хат. - List adresowany do dyrektora.)
            (Tуйга дип атап әзерләгән сыйлар. - Przyjęcie przygotowane na wesele.)
атап әйткәндә - (wtrącenie) zwłaszcza, właśnie, dokładnie tak
атап куелган - wyjątkowy, specyficzny, imienny
ата-ана - rodzice
ата-анасыз - sierota
ата-баба - przodkowie, pradziady
атла-рга - I (wprost i przen.) iść, kroczyć, chodzić, maszerować
                      (киләчәккә атларга - kroczyć w przyszłość)
                      (комда атлавы авыр - po piasku źle się maszeruje)
                 II zrobić krok, wkroczyć, wejść, odejść
                      (читкә атларга - odejść na stronę)
                III w pewnych wyrażeniach ma specyficzne znaczenia:
                        - кызурак атларга - przyśpieszyć kroku
                        - әкренрәк атларга - zwolnić kroku
атлан-арга - I siąść wierzchem (na konia),
                    II usiąść, usadowić się, wsiąść
                        (мотоциклга атлан-арга - wsiąść na motocykl)
Атлантик океан - (geograf.) Ocean Atlantycki
атланып йөри торган - wierzchem
атлап - stępem, krokiem (marsz!)
атлап бар-ырга - chodzić, przemieszczać się pieszo
атна - tydzień
атналык - tygodnik
атналык журнал - tygodnik
атом - I (fiz.)atom
          II (fiz.) atomowy, jądrowy
              (атом энергетикасы - energetyka jądrowa)
атом авырлыгы - (fiz.) masa atomowa
атом моделе - (fiz., chem.) model atomu
атомар - (fiz.) atomowy, jądrowy
атомизм - (fiz.) atomizm (nauka o budowie materii)
атомистика - patrz: атомизм
атом-төш - jądrowy
                  (атом-төш коралы - broń jądrowa)
арттыр-ырга - I zwiększać, pomnażać, dodawać, podwyższać, nasilać
                        II użyczać, pożyczać
ату - I strzelanie,
        II wystrzał,
        III obstrzał
атыл-ырга - I wystrzelić,
                    II zastrzelić się,
                    III pędzić, rzucać się
                      (бүлмәгә атылды - rzucił się do pokoju)
атып - imiesłów przysłówkowy czasu teraźniejszego od ат-арга
атып ал-ырга - I patrz: атып карау
                        II postrzelić, zastrzelić
атып кара-рга - I opuszczać, porzucać,
                          II przestrzelić (nową strzelbę), postrzelić
аукцион - licytacja, aukcja
аула-рга - I łowić, polować
                II (przen.) łowić, kusić, nęcić
аумакай - chwiejny, chybotliwy, niepewny
                (аумакай холыклы кеше - człowiek o chwiejnym charakterze)
аулак - zaciszny, ustronny, odludny, odseparowany
Ауразия - (grograf.) Eurazja
Аурупа - (grograf.) Europa
Аурупа берлеге - (polit.) Unia Europejska
аучы - myśliwy, łowca
Африка - (geograf.) Afryka
ахмак - głupi
ахры, ахрысы - (wtrącenie) zapewne, podobno, widocznie, na pewno
ахшам - wieczór
ахыр - zakończenie, finał, koniec
          (ахырдан икенче - drugi od końca),
          (ахырга калдыр-ырга - zostawić na koniec)
ахыргы - końcowy
ахырда - wreszcie
аһ - (wykrzyknik - wyraża odczucie strachu, zdziwienia, żalu, radości itp.) ach!
аһ ит-әргә - biadolić, ochać achać
аһ-ваһ - patrz: аһ-зар
аһ-ваһ ит-әргә - I smucić się, lamentować, silnie niepokoić się
                          II narzekać, achać ochać
аһ-зар - żal, smutek
аһылдау - patrz: аһ-ваһ ит-әргә
ач - głodny (o ludziach, żołądku), głodujący (o kraju, narodzie), nienakarmiony (o bydle)
          (Aч аю биемәс. - (przysłowie) Głodny niedźwiedź nie tańcuje.)
          (Aчның ачуы яман. - (przysłowie) Głodny w gniewie zły.)
          (Aчның ачуы яман. - (przysłowie) Syty głodnego nie rozumie.)
      II (przen.) bardzo (skrajnie, niezwykle) chudy, mizerny, głodomór
      III niedojrzały (strąk akacji, grochu), wątły, zwiotczały, marny
      IV pusty (o orzechu)
ач утыр-ырга - siedzieć o głodzie
ач яшә-ргә - żyć głodno, głodować
ач-арга - I otwierać, odsłaniać, odkrywać,
                II otwierać, rozpoczynać (zebranie)
                III otwierać, rozpieczętować, odtykać, odkorkować
                IV otwierać, rozchylać, rozkładać, rozmieszczać, rozwiązywać (węzeł)
                V otwierać, rozdziawiać (gębę)
                VI otwierać, rozwierać (palce, usta)
                VII otwierać, puszczać (gaz, wodę)
                VIII otwierać, zakładać (firmę, organizację)
                IX odkrywać, wykrywać (złoża kopalin)
                X rozpoczynać (wojnę)
                XI (przen.) wyjaśniać, dowodzić (słuszność czegoś)
                XII (przen.) wyjaśniać, ujawniać, demaskować (tajemnicę)
                XII (przen.) ujawniać, odsłaniać (braki, błędy)
                XIII ач-ырга - kisnąć
                    (сөт ачыды - mleko skisło)
ачка үл-әргә - umierać z głodu
ачка интектер-ергә - morzyć głodem
ачкыч - I klucz (do zamka, do śrub, nutowy), wytrych,
             II otwieracz (do kapsli),
            III (przen.) rozwiązanie (czegoś)
ачу - gniew, złość, furia
ачу кил-ергә - złościć się
ачулан-ырга - I kląć
                        II złościć, złościć się
ачуланып - gniewnie
ачулы - gniewny, zły (rozgniewany)
ачы - I kwaśny (cytryna, szczaw, zapach kiszonki), cierpki (niedojrzały owoc)
        II gorzki (chinina, pieprz, piołun)
        III gryzący, ostry (dym, zapach, smak czegoś)
        IV palący, piekący, ostry
        V (przen.) ostry, gryzący, kłujący, zjadliwy, jadowity
            (ачы ирония - zjadliwa ironia)
        V (przen.) przejmujący, przenikliwy, rozdzierający duszę
        V (przen.) dziki (świst)
ачыг-ырга - głodować, zgłodnieć
ачык - I jawny, odkryty,
          II otwarty,
          III nagi, nieokryty, niezabezpieczony,
          IV jasny, świetlany
          V bezchmurny
          VI klarowny, określony, widny
          VII dźwięczny (o głosie)
          VIII życzliwy, przyjazny
ачыкла-рга - wyjaśniać, zrozumieć
ачыклан-ырга - wyjaśniać się
                            (Хәл ачыкланды. - Sytuacja wyjaśniła się.)
ачыл-ырга - odsłaniać się, otwierać się, przejaśniać się (strona bierna czasownika ач-ырга)
                        (Күк йөзе ачылды. - Niebo przejaśniło się.)
ачылыш - odkrycie
ачыш - odkrycie
аш - I zupa
        II danie, posiłek, pokarm, jedzenie
аш бүлмәсе - jadalnia, kuchnia
аш сеңдер-ергә - przyswajanie, trawienie jedzenia
аш-ырга - I realizować, zrealizować, spełnić, urzeczywistniać, wdrażać, wcielać (w życie, w praktykę)
                 II (przen) wydźwigiwać się, wynieść (wysoko), wznosić się (do nieba)
                III przekraczać, przewyższać, prześcigać
                IV dochodzić, uzyskiwać, osiągnąć
аша - I (poimek) przez, poprzez, za pomocą, za pośrednictwem (patrz też: аркылы II)
              (Тибр Рим аша ага. - Tybr płynie przez Rzym.)
              (Иртәгә телефон аша сөйләшербез. - Porozmawiamy jutro telefonicznie.)
          II połączenie аша z czasownikiem tłumaczy się przedrostkiem prze-:
              аша атларга - przekroczyć; аша сикерергә - przeskoczyć; аша чыгарга - przejść, przejechać
аша-рга - jeść, zjeść
ашамлык - pokarm, jedzenie, produkt
ашап бетер-ергә - zjeść
ашат-ырга - I dawać (jeść), karmić, nakarmić,
                    II żywić, utrzymywać, zasilać,
                    III tuczyć,
                    IV (pogardliwie) ugaszczać (w celu przekupienia)
ашлык - I chleb,
              II ziarno,
              III żyto
ашханә - jadalnia, stołówka, jadłodajnia
ашханәдәге приборлары - zastawa stołowa
ашыг-ырга - śpieszyć się
ашыгучан - pośpieszny
ашыгып - pośpiesznie, śpiesznie
ашыгып бар-ырга - starać się
ашыгыч - pilny, pośpieszny, terminowy
                (ашыгыч ярдәм бүлеге - pogotowie ratunkowe)
ашыктыр-ырга - ponaglać, poganiać, popędzać
ашырыл-га - strona bierna od аш-ырга w znaczeniu I
ашыр-ырга - dokonywać, realizować
                      (планнарны тормышка ашырырга - wdrażać plany w życie)
ашъяулык - obrus
аш-су - I potrawa
                (аның аш-суы әйбәт була - ona dobrze gotuje)
            II (w przen.) chleb
                (Кунак булып керегез, безнең аш-суны да авыз итеп китегез. - Zachodźcie w gości, zakosztujcie naszego chleba.)
аю - (zoolog.) niedźwiedź
        (ак аю - niedźwiedź polarny)
        (соры аю, көрән аю, гади аю - niedźwiedź brunatny)
ая-рга - I żałować kogoś, litować się nad kimś
             II oszczędzać kogoś
аяз - jasny, pogodny, bezchmurny (gdy o niebie)
аяк - I noga,
        II łapa,
        III nóżka (np. ptaka)
аять - aja (werset Koranu)

Ә

ә - I (spójnik przeciwstawny) a, zaś, jednak, jednakże, lecz, ale, tylko
    II (patykuła) а, no, tak
    III (wykrzyknik) a, o (wyraża zdziwienie, zrozumienie lub aprobatę)
    IV (wykrzyknik) o, ach, ależ (wyraża ubolewanie, niezadowolenie lub radość)
әбәт - obiad
әбәү - (wykrzyknik) baju-baj (zachęta do snu)
әби - babcia
әбиләр чуагы - babie lato
әбрәкәй - toaleta, ubikacja
әвәлә-ргә - I zwijać, skęcać, rolować
                  II obtaczać
                      (балыкны онда әвәләү - obtaczanie ryby mąką)
                 III lepić, kleić, nalepiać
                      (ар бабай әвәләп ясау - lepienie śnieżnego bałwana)
әверел-ергә - przejść
әгәр - jeśli, gdyby
          (әгәр тели икән, барсын - gdyby chciał, niech idzie)
әгъза - I (anat.) organ, członek
                (эчке әгъзалар - organy wewnętrzne)
                (бөтен әгъзаларым авырта - bolą mnie wszystkie członki)
            II człon, członek
                (җирле комитет әгъзасы - członek lokalnego komitetu)
әд. - język literacki (skrót od әдәби тел)
әдәби - literacki
              (әдәби тел - język literacki)
              (әдәби түгәрәк - koło literackie)
әдәбият - literaturа, literacki
                (әдәбият теориясе - teoria literatury)
әдәбиятчы - literat, literaturoznawca
әдәп - I uprzejmość, dworność, kurtuazja, układność, wytworność, delikatność,
          II dobre wychowanie, dobre maniery,
          III (książk.) dobroć, życzliwość, łaskawość, dobre nawyki, dobry obyczaj
әдәпле - I uprzejmy, grzeczny, dobrze wychowany, z dobrymi manierami, rzetelny, prawy, etyczny
әдәпсез - I niegrzeczny, grubiański, nietaktowny, bezczelny, butny, arogancki
                II nieetyczny, nieuczciwy
               III niecenzuralny, nieprzystojny
әдәпсезлек - I niegrzeczność, grubiaństwo, nietaktowność
                     II niemoralność, zdrożność, zgorszenie
әдип - pisarz
әҗәл - śmierć
әҗәл җит-әргә - umierać
әҗер - płaca, wynagrodzenie, nagroda, rekompensata
әз - mało
әзер - gotowy, przygotowany
әзерлек - I gotowość, pogotowie
                    (сугышчан әзерлек - gotowość bojowa)
               II przygotowywanie
                    (әзерлек классы - klasa przygotowawcza)
әзерлә-ргә - przygotować
әй - I (wykrzyknik) ej, halo (aby zwrócić uwagę)
       II ech, och (wyraża ubolewanie, irytację)
әйбәт - dobry, dobrze
әйбәтлән-ергә - ulepszać
әйбәтрәк - lepiej
әйбер - I przedmiot, rzecz
                (кеше әйбере - cudza rzecz)
            II mienie, majątek, dobytek, graty
                (барлы-юклы әйберләр - nędzne graty)
            II towar, wyrób
                (металлдан эшләнгән әйберләр - wyroby metalowe)
            III utwór, dzieło (sztuki)
                (Шагыйрә әйбәт әйбер язган. - Poeta napisał piękny utwór.)
            IV okoliczność, warunki, zjawisko, coś
                (Көтелмәгән әйбер килеп чыкты. - Zdarzyło się coś nieoczekiwanego.)
            V (filozof.) fenomen, zjawisko
әйдә - (wtrącenie) dalej, dawaj, chodź, chodźmy, niech, niech no
әйе - I (partykuła) tak, oczywiście,
        II (wykrzyknik) ależ, ale (wyraża niedowierzenie, niezgodę)
        (әйе, сине көтеп торалар ди - no tak, czekają na ciebie)
әйлән-ергә - I obracać się, krążyć
                    II kręcić się, әйләнә-тирәбездәге дөнья - świat wokół nas (tytuł cyklku szkolnych podręczników)
                    III odwracać się, przewracać się,
                    IV obchodzić, objeżdżać, włóczyć się,
                    V przemieniać się, przekształcać się,
                    VI przychodzić, zachodzić, wpadać
әйләндер-ергә - I obracać, kręcić, nakręcać, skręcać (coś), toczyć
                               (велосипед педален әйләндерергә - kręcić pedałami roweru)
                           II odwracać, przekręcać
                               (авыруны икенче якка әйләндереп салырга - przewrócić chorego na drugi bok)
                          III przemieniać, przekształcać
                               (алмаш токны даими токка әйләндерергә - przekształcać prąd stały w prąd zmienny)
                          IV nicować, wywracać na drugą stronę
                               (кесәләрне әйләндерергә - wywracać kieszenie)
                          V mieszać, przetrząsać
                               (печән әйләндерергә - przetrzącać siano)
әйләнеш - I obrót, rotacja, wirowanie, obracanie się, cyrkulacja
                    (тәгәрмәч әйләнеше - obracanie się koła)
                II okrąg, krąg, okrążenie
                    (самолёт ике әйләнеш ясады - samolot zrobił dwa okrążenia)
                III obrót, obieg
                    (кан әйләнеше - krwioobieg)
                IV (ekonom.) obrót, obieg
                    (әйләнеш капиталы - kapitał obrotowy)
әйлән-бәйлән - korowód
әйрән - I ajran (napój, rozcieńczony zimną wodą katyk, patrz też: катык)
               (салкын әйрән - zimny ajran)
            II maślanka
әйт-ергә - I mówić, przemawiać, zawiadamiać, informować, oznajmić
                    (Әйткән - беткән! - Powiedział - zakończył! (nie ma odwrotu))
                II przekazywać (pozdrowienie)
                III oddawać, przekazywać, donosić,
                IV (przen.) wykonywać, śpiewać (np. czastuszkę)
                V próbować, starać się, chcieć
                      (кайтыргша әйтә - chce wrócić)
                VI wzywać, zapraszać
әйтел-ергә - nazywać się
әйтелеш - wymowa
                 (авазларның дөрес әйтелеше - prawidłowa wymowa dźwięków)
әйтем - porzekadło, powiedzenie,
әйтерсең - jakoby
әйтик - przykładowo
әйткәне - przewidywanie, przepowiednia, prognoza
әкәмәт - dziwny
әкият - I bajka, baśń, opowiadanie,
            II (przen.) bzdura, wymysł
                (ышанма, бу әкияткә - nie wierz w te bzdury)
әкрен - I cichy, cicho,
            II powoli
әкрен генә - cichutko, niegłośno
әләк - donoc, doniesienie
әләклә-ргә - donosić, sypać, meldować
әләм - I (książk.) ideał, cel,
           II flaga, sztandar
әлбәттә - bezspornie, nieodzownie, niewątpliwie, obowiązkowo, oczywiście, oczywiste
әле - I teraz, w danym momencie
        II dotąd, jeszcze, na razie
              (әле бернәрсә дә билгеле түгел - jeszcze nic nie wiadomo)
              (әле соң түгел - dotąd jeszcze nie jest późno)
әлеге - I teraźniejszy, obecny, dzisiejszy
                  (әлеге көнгә - na obecny dzień, na dzisiaj)
            II dany, ten sam, nazwany, wspomniany
            III na razie, wciąż, do teraz, w dalszym ciągu
әлиф - alef (nazwa pierwszej litery alfabetu arabskiego)
                (әлифне таяк дип тә белми - nie zna nawet alefu (niczego nie rozumie)
әлифба - I alfabet,
              II elementarz
әллә - I (spójnik) albo ..., albo ..., nie to ..., ani nie to
                (әллә мин ялгышам, әллә син - albo ja się pomyliłem albo ty)
          II (partykuła) czyżby, doprawdy
                (киттеләрме әллә - czyżby przyjechali)
          III tam (nieokreślone)
                (әллә кайда - gdzieś tam)
          IV może ... może, być może
                (әллә килер, әллә юк - być może przyjdzie, być może nie),
                (әллә килер дә - może i przyjdzie)
          V czy co, czyż tak
                (нигә килмәдең, әллә эшең күп идеме? - czemu nie przyszedł, był zajęty czy co?)
          VI (wtrącenie) nie wiem, nie mogę wiedzieć, a diabli wiedzą (w rozmowie)
                (кайчан кайтасың? - әллә - kiedy przyszedł? - nie wiem),
                (бүген ничәсе? - әллә - jaka dziś data? - a diabli wiedzą)
әллә кайда - gdzieś tam
әллә кая - dokądś tam
әллә кем - ktoś tam
әллә нинди - jakiś tam
әллә ниткән - jakiś tam
әлсерә-ргә - zmęczyć się
әмер - rozkaz, nakaz, zarządzenie, rozporządzenie, przykazanie
            (сезнең әмерегез буенча - zgodnie z waszym poleceniem),
            (Ун әмер - Dekalog, 10 Przykazań)
әмир - I władca, monarcha, zarządca
          II emir, kniaź
              (Бохара әмире - Emir Bucharski)
әмма - I (zaimek) ale, jednak, jednakże
              (Әмма аның тамырлары Татарстан җиренә барып тоташа.
                  - Jednak jego korzenie wyrastają z ziemi Tatarstanu.)
            II (partykuła) no i, ależ
әнә - I (zaimek) oto,
        II (wykrzyknik) ależ, masz tobie! (wyraża zdziwienie lub niezgodę)
әни - mama, matka
әнис - (botan.) anyż
әнисе - (przyn. do 3. os. l. poj. od әни) sposób zwracania się męża do żony
әнкә - I patrz ана I,
          II kobieta, samica (u zwierząt),
          III әнкәсе (przyn. do 3. os. l. poj. od әнкә) sposób zwracania się męża do żony
әнкәй - mama, mamusia
әнчек - I szczeniak
            II (obraźliwie) suka (o kobiecie)
әңгәмә - rozmowa
әңгәмәдәш - rozmówca
әрәм - I daremny, próżny, bezowocny, niepomyślny, niewdzięczny
              (әрәм үткән гомер - życie przeżyte na darmo)
           II nędznie, mizernie, niegodnie
әрәм ит-әргә - tracić
әрәм-шәрәм бул-ырга - roztrwaniać, być utracjuszem, marnotrawcą
әрәмтамак - darmozjad, pasożyt, truteń
әрдәнәләп - rzędami, sztaplami
әрләш-ергә - kląć, przeklinać
Әрмән - Ormianin
әрмән теле - język ormiański
Әрмәнстан - (geograf.) Armenia
                      (Әрмәнстан Җөмһүрияте - Republika Armenii)
әрмәнчә - język ormiański, po ormiańsku
әрч-ергә - I czyścić, oczyszczać, obierać, obnażać
                    (йомырка әрч-ергә - obierać jajko (z łupinki))
                 II karczować
әсәр - I praca, robota, twór, dzieło
              (сәнгать әсәре - dzieło sztuki)
              (сайланма әсәрләр - dzieła zebrane)
          II objaw, cecha, oznaka, ślad, symptom
              (тереклек әсәре - ślady życia),
          III (przen.) oddźwięk, odgłos
              (борынгылык әсәр - oddźwięki przeszłości),
          IV (przen.) cień, odbicie, ślad
              (борынгылык әсәр - cień wątpliwości),
          V część, cząstka, drobina
              (аның сүзләрендә хакыйкатьнең әсәре дә юк - w jego słowach brak choćby odrobiny prawdy),
          VI (książk.) wpływ, oddziaływanie, działanie
әсәре дә юк - nie ma mowy
әсирлек - niewola, niewolnictwo
әспе - I (med.) różyczka (choroba dziecięca)
          II (botan., kulin.) szparag (asparagus) (patrz też: чебен үләне)
Әссәламегаләйкем - salam alejkum, pokój z Wami
әтәч - I (zoolog.) kogut
          II (przen.) zabijaka, awanturnik, kogucik
әтәч гөмбә - (biolog.) pieprznik, kurka (cantharellus)
әти - I papa, tato
        II әтисе forma zwracania się żony do męża
әти-әни - patrz: ата-ана
әткәй - tatuś, tatulek
әүвәл - wpierw
әүлия - I (relig.) święty, błogosławiony,
            II jasnowidz, wizjoner, wieszcz, wróżbita
әфәнде - pan
               (министр әфәнде - pan minister, panie ministrze)
               (галиҗәнап әфәнде - jego wielmożność, wasza wielmożność)
Әфганстан - (geograf.) Afganistan
әфлисун - (botan.) pomarańcza
әхлакый - moralny
әһәмиятле - istotny, ważny
әче - (potocz.) patrz: ачы
әчет-ергә - I kwasić, zakwaszać,
                   II szczypać, piec, palić (o mrozie, lekarstwie, pieprzu)
әчетү - fermentacja
әшәке - (w różn. znacz.) zły, niedobry, marny, podły
             (әшәке күңелле кеше - zły (nieżyczliwy) człowiek),
             (өстендә әшәке кием - ma marne ubranie),
             (әшәке кәеф - złe samopoczucie)

Б

б.э. (безнең эра) - ne (nasza era) (patrz także: я.э. - яңа эра)
б.э.к. (безнең эрага кадәр) - pne (przed naszą erą) (patrz także: я.э.к. - яңа эра кадәр)
баба - dziad, przodek
бабай - dziadek
              (кар бабай - bałwan śniegowy)
бабай башы - (botan.) dmuchawiec
бавыр - I wątroba
             II centrum, rdzeń, środek
бавырсак - bauyrsak (tatarska potrawa z ciasta - rodzaj małych pączków)
багаж - bagaż
багажчы - bagażowy
багана - I (w różn. znacz.) słup
                  (багана утырт-ырга - postawić słup)
              II filar
                  (күпер баганалары - filary mostu )
              III kolumna
                  (мәрмәр баганалар - kolumny marmurowe)
              IV słupek
                  (терекөмеш баганасы - słupek rtęci)
              V (przen.) kolumna, szpalta (w gazecie)
                  (цифр баганалары - kolumny cyfr)
              VI (przen.) filar (wybitna postać)
                  (классик әдәбият баганалары - filary literatury klasycznej)
              VII (przen., potocz.) dryblas (patrz też.: баганай)
баганай - (przen., potocz.) dryblas
багла-рга - wiązać, łączyć, powierzać, pokładać (nadzieję)
багланыш - związek, bliskie stosunki
баеш - zachód (zachodni)
баҗа - szwagier
баз - I jama, dół, wykop
       II piwnica, krypta, podziemie
      III ultimatum
            (баз әйт-ергә - stawiać ultimatum)
базар - I bazar, rynek, targ, targowisko
            II cena na rynku, cena rynkowa
            III popyt, możliwości sprzedaży na rynku
            IV (przen.) autorytet, prestiż
            V (ekonom.) rynek
                (бөтендөнья базары - rynek światowy)
                (тышкы базар - rynek wewnętrzny)
бай - I bogaty, dostatni
        II zasobny, sowity, obfity, żyzny
       III bogacz, pan, gospodarz
байбак - (zoolog.) świstak stepowy (marmota bobak), patrz też: сөркә
байлык - I bogactwo,
                II kondycja, położenie, stan,
               III walory,
               IV zapasy, resursy, rezerwy
байрак - flaga, sztandar
байтак - niemało
байтал - młoda kobyła
бак - I zbiornik, bak,
        II udawanie kwakania: kwa! krakania: kra!;
        III (żegl.) bak, dziobówka (przednia część górnego pokładu)
бака - I (zoolog.) żaba, ropucha,
          II twarda opuchlizna, guz, gula (na ciele człowieka i zwierząt), (niewielka) narośl na pniu drzewa
          III (przen., potocz.) detal w postaci płytki z otworami lub wgłębieniami w różnych urządzeniach i maszynach
бактерицид - I (biolog.) bakteriocyd
                      II (medyc.) bakteriobójczy
бактерицидлык - (bioolog., medyc.) bakteriobójczość (zdolność zabijania bakterii)
бактерия - (bioolog.) bakteria
бакча - I park, skwer,
              II sad, ogród
бакча билчәне - (botan.) ostrożeń ogrodowy
бакча җиләге - (botan.) poziomka ogrodowa
бакча йоклачы - (zoolog.) koszatka ogrodowa
бакча кайчысы - sekator
бакча карлыган - (botan.) porzeczka ogrodowa
бакча солы чыпчыгы - (zoolog.) trznadel ogrodowy
бакча чыпчыгы - (zoolog.) pokrzewka ogrodowa
бакча шәфәкъ чыпчыгы - (zoolog.) trzciniak ogrodowy
бакча ясмине - (botan.) jaśmin ogrodowy, jaśminowiec
бакыр - I miedź (metal)
             II miedziak, drobna miedziana moneta
            III rudy, rudzielec
бакыр рудасы (ташы) - ruda miedzi
бак-бак - (onomantopeja) kwa! kwa! (udawanie kwakania)
бал - I miód,
        II miód pitny
        III nektar, słodki sok kwiatów i owoców
бал кашыгы - łyżeczka do herbaty
бал корты - (zoolog.) pszczoła miodna
бала - I dziecko,
          II młode (zwierząt), pisklę,
         III syn, córka
балалар - dzieci
бала-чага - I dzieci, dziatwa
                   II (przen.) dziecko
                      (Бала-чага булма! - Nie bądź dzieckiem!)
балачак - dzieciństwo
балдак - I koło, okrąg, kręg
                  (су өстендәге балдалар - kręgi na wodzie)
              II (techn.) kółko, pierścień
                  (пешкәк балдагы - pierścień tłoka (w silniku))
             III pierścionek, obrączka
                  (Бармакка күрә, яр йөрәккә күрә. - (przysłowie) Pierścionek na palcu, ukochany w sercu.)
балдыз - I szwagierka (młodsza)
              II druga (młodsza) żona
балет - balet
балка - belka
Балкан ярымутравы - (geograf.) Półwysep Bałkański
балкон - balkon
балта - topór, siekiera
            (балта белән чабарга - rąbać toporem)
Балтыйк диңгезе - (geograf.) Morze Bałtyckie
балык - ryba
балыкчы - rybak
балчык - glina
бандаж - bandaż, opatrunek medyczny
банк - I bank (instytucja finansowa),
          II bank, suma pieniędzy w grze karcianej,
          III rodzaj hazardowej gry karcianej
банка - I (żeglar.) burtnica (ławka w łodzi)
            II puszka (do konserw), fiolka, słoik (na lekarstwa)
            III bańka (lekarska)
            IV mielizna, ławica
банкет - I bankiet (uroczysty obiad lub kolacja),
              II nasyp ziemny
банкрот - (wprost i przen.) bankrut
банкротлан-ырга - I zbankrutować, zostać bankrutem
                               II ogłosić się bankrutem
банкротлык - (wprost i przen.) bankructwo
баннер - I banner, plakat,
              II (informat.) banner
бар - I (predykatyw) jest, istnieje, jest obecny
            (Аның балалары бар. - On ma dzieci.)
        II (przymiotnik) znajdujący się, obecny, naprawdę istniejący
            (Бар нәрсә балдан татлы. - (przysłowie) To co posiadasz słodsze od miodu.)
        III (zaimek) wszyscy
            (бар кошлар - wszystkie ptaki)
        IV dostatek, zamożność, bogactwo
        V idź (tryb rozkazujący dla 2. osoby czasownika бар-ырга)
бар бул-ырга - być istnieć, występować, pojawiać się
бар ит-әргә - stworzyć, uczynić
бар иде - był, byli, bywali
бар икән - zdarza się, bywa że (z odcieniem zdziwienia lub pogardy), okazuje się
бар кебек - wszystko, wszystko co tylko jest
бар-ырга - I iść, pójść,
                II jechać, pojechać, jeździć,
                III przemieszczać się,
                IV przeciekać, przepływać,
                V wyjść, wychodzić (za mąż),
                VI jako czasownik pomocniczy daje znaczenie:
                    1) długotrwałego działania
                      (укып барырга - ciągle pisać),
                    2) działanie odwrotne
                      (менеп барырга - podnieść się)
                    3) narastanie działania
                      (яхшыланып барырга - poprawiać się)
барысы - wszyscy, ogół
бара торган - kolejny
барабан - (w różn. znacz.) bęben (instrument muzyczny, cylindryczna część urządzenia)
барабан каг-арга - bić w bęben
барда - (poimek) w obecności (kogo, czego) (miejscownik od predykatywu бар)
            (Oста барда кулың тый, остаз барда телең тый. - (przysłowie)
                Przy mistrzu powściągaj ręce, przy nauczycielu powściągaj język.)
барин - I pan, dżentelmen (l. mn.: баре, бары)
            II (ironicz.) panisko
багла-рга - I badać, sprawdzać, kontrolować, podsumowywać
                      (барлау сәгате - termin kontroli)
                      (кичке барлау - apel wieczorny)
                  II przygotowywać, szykować
                      (юлга әйберләрне багла-рга - przygotować rzeczy potrzebne do drogi)
барлыгы - wszyscy, biorąc łącznie, wszystkiego
                (барлыгы ун кеше - wszystkiego dziesięć osób)
барлык - I obecność, istnienie, bycie
                  (барлыгын беләм - wiem, że on jest (istnieje))
              II cały, wszystek, wszyscy
                  (Барлык илләрнең пролетарийлары берләшегез! - Proletariusze wszystkich krajów łączcie się!)
              III istota, sens
                  (бөтен барлык хәрәкәттә — rzecz cała w działaniu)
              IV istotnie, rzeczywiście, prawdziwie
              V dostatek, bogactwo
                  (Барлык яраштыра, юклык талаштыра. - (przysłowie) Dostatek godzi, niedostatek (bieda) skłóca.)
барлыкка кил-ергә - stać się, zachodzić, zdarzać się
бармак - palec
барча - cały, ogół, wszyscy
бары - wszystko, wszystko co jest, wszyscy
            (барыбыз - my wszyscy)
            (барыгыз - wy wszyscy)
            (барысы - wszyscy oni)
бары тик - zaledwie, jedynie
                  (Үлем - бары тик карачкы гына. - (przysłowie) Śmierć to jedynie strach na wróble.)
барыбер - I wszystko jedno, mniejsza z tym,
                II (potocz.) mimo wszystko, nie patrząc na nic
барында - gdy (dopóki) jest (istnieje, jest obecny) (ktoś, coś)
барып кайт-ырга - I odwiedzać,
                              II schodzić
барыр җир юк - nigdzie
барысы - wszyscy, wszyscy oni
бас-арга - I wstawać, wstać,
                II kroczyć, następować,
                III naciskać, uciskać,
                IV drukować,
                V miesić (ciasto),
                VI spilśniać (wojłok),
                VII zaspokajać (chęć),
                VIII zagłuszyć, ukoić (ból),
                IX zawlec, zaciągnąć,
                X bić (w kartach),
                XI nakładać,
                XII zabierać,
                XIII wysiadywać (jajka),
                XIV zarastać (trawą),
                XV obrabować (mieszkanie),
                XVI opanowywać (o uczuciu),
                XVII osiągać (wzrost),
                XVIII przygasić (lampę)
баскетбол - (sport.) koszykówka
баскыч - I schody, drabina
              II stopień, terasa, występ
              III (przen.) etap, faza, okres
              IV z liczebnikiem porządkowym: stopień zaawansowania
                  (икенче баскыч мәктәп - szkoła drugiego stopnia)
басма - I stopień (schodów), schodek (kabiny samochodu, traktora)
            II ganek, pomost (u wejścia)
            III trap, schodnia
            IV mostek, kładka
            V pomost na brzegu rzeki, jeziora
            VI rusztowanie (na budowie) (patrz też: таскак)
            VII drukowanie, druk, wydanie książki, wydawanie (jako proces)
            VIII wydanie (pojedynczy nakład)
                (китапның икенче басмасы - drugie wydanie książki)
            IX drukowana tkanina, także technika drukowania tkanin
            X (tkactwo) pasmo (zwitek przędzy, nitek)
            XI (tkactwo) jednostka miary ilości nitek
бассейн - basen
бастыр-ырга - I kłaść, położyć, postawić, umieścić,
                        II przygnieść, uciskać, ograniczać, poskromić (kogoś, coś)
                        III wydawać, drukować
басу - pole (uprawne)
басыл-ырга - I strona bierna od бас-арга w różn. znacz.
                          (яңа басылган камыр - dopiero co zamieszone ciasto)
                          (китаплар басыла торган урын - miejsce gdzie drukuje się książki)
                      II stąpać, robić krok
                          (ялгыш басыл-ырга - potknąć się)
                      III zleżeć się, ścieśnić (o śniegu, sianie)
                      IV uciszać się, ucichnąć, uspokajać się
                          (буран басылды - burza ucichła)
                          (теш сызлавы басылмый - ból zęba nie przeszedł)
                      V być pod presją, być uciskanym
                          (халыкның басылып торган иҗади куәсе - poddane uciskowi twórcze siły narodu)
басым - I nacisk, presja
             II (lingw.) akcent
басым яса-рга - I naciskać,
                          II akcentować, podkreślać
басымчак - dokuczliwy, uciążliwy
басын-ырга - I patrz: басынкылан-ырга
                      II uspokoić się, złagodnieć
басынкы - cichy
басынкылан-ырга - I stawać się spokojnym, statecznym (o charakterze, głosie)
                                II patrz: басын-ырга
басып тор-ырга - postać (sobie)
басып торган - stojący
бат-арга - I tonąć, utonąć, zatonąć,
                  II nurkować,
                  III grzęznąć
                  IV włazić, wpadać (w długi),
                  V (przen.) przepadać, znikać,
                  VI zachodzić (o słońcu),
                  VII ugrzęznąć (w czymś złym)
                  VIII (potocznie) pasować, odpowiadać
баткак - błoto
батыр - I bohater,
            II zwycięzca w zawodach сабантуй,
            III śmiały, odważny, dzielny, mężny
батыр-ырга - I topić, utopić, zanurzyć (strona sprawcza od: бат-арга)
                           (кайгыга батыр-ырга - wpędzić w rozpacz)
                      II wbijać, wrażać, wtykać
                           (көрәкне җиргә батыр-ырга - wbijać łopatę w ziemię)
                           (хәнҗәр батыр-ырга - wbijać kindżał)
                      III (przen.) zdradzać, wydawać (kogoś)
                           (башканы батырып үзеңне коткар-ырга - wydawać innych ratując siebie)
батырлык - heroizm, męstwo, odwaga
бау - lina, sznur
бахбай - (w żargonie dziecięcym) koń
баһадир - bohater
баш - I głowa,
        II umysł, rozum
        III wierzchołek, góra
        III początek, źródło
        IV cel, kraniec
        V głowa (kapusty), główka (czosnku), bulwa (rzepy)
            (Шалкан башы да баш. - (przysłowie) Głowa głowie nierówna. (dosł.: Bulwa rzepy to też głowa.))
        VI łepek (gwoździa),
        VII głowa, sztuka (przy liczeniu)
        VIII początek (w sensie czasowym, np. początek dnia)
        IX naczelnik, kierownik, szef
        X główny
        XI nagłówek, tytuł
        XII tytułowy, nagłówkowy
баш арты - potylica
баш ия-ргә - składać pokłon, kłaniać się
баш килеш - (lingw.) mianownik, „przypadek podstawowy” (1. przypadek deklinacji tatarskiej)
баш мал (ат) - (etnogr.) koń darowany matce narzeczonej przez przyszłego zięcia
баш сөяге - (anatom.) czaszka
баш тарт-ырга - I odmawiać
                            II rezygnować
баш хәреф - majuskuła, duża litera
баш-башы - końce, obydwa końce
                    (баш-башын бергә бәйләргә - wiązać koniec z końcem)
башка - I inny, nie ten (wspomniany),
                  (башка вакытта - w innym czasie)
              II inny, oddzielny, wyróżniający się (od wspomnianego w kontekscie), nie ten
                  (башка дөнья, башка кешеләр - inny świat, inni ludzie)
                  (заманалар башка хәзер - dziś nie te czasy)
              III osobny, oddzielny
                  (Гали килде, башкалар юк. - Gali przyszedł a pozostali nie.)
              IV (poimek) bez, za wyjątkiem, oprócz, wyłączając
                  (Уйнамыйм да, җырламыйм да син дускаемнан башка.
                      - (piosenka) Nie gram, nie śpiewam bez ciebie druha miłego.)
башкала - stolica
башкалык - I różnica, odmienność, cechy odróżniające
                    II niezgodność opinii, punkt widzenia
                   III odrębność, odosobnienie, odizolowanie
                        (хуҗалыкның башкалыгы - oddzielność gospodarstwa)
башкаручы - wykonawca (np. piosenki), egzekutor (czegoś)
                      (директор вазифасын башкаручы кеше - wykonujący obowiązki dyrektora)
башкар-ырга - I wykonywać, spełniać, dokonywać, odgrywać, działać
                        II decydować, rozstrzygać
башкача - inaczej
башкисәр - I bandyta, zbój, rzezimieszek, rozbójnik
                        (башкисәр кыяфәт - wygląd zbójecki)
                   II (przen.) urwipołeć, łobuz, wisus
                        (Ну, башкисәр дә соң үзе. - Ot, urwipołeć z niego.)
башлангыч - I początek, inicjatywa, poczynanie,
                      II wyjściowy, początkowy
                      (башлангыч мәктәп - szkoła podstawowa)
башлан-ырга - I zaczynać się, powstawać, pojawiać się,
                        II nastąpić, następować, odsłaniać się
башла-рга - I zacząć, zaczynać, przystąpić,
                      (җыр башла-рга - zacząć pieśń (śpiewanie))
                    II zawiązać, zawiązywać
                    III jako czasownik posiłkowy oznacza początek działania,
                        tłumaczy się przedrostkiem
za-
башлы - mądry, rozumny
башлык - I kierownik, naczelnik, przywódca, szef,
                II baszłyk (nakrycie głowy w formie kaptura o długich patkach zawiązywanych dookoła szyi)
башлыклар - zwierzchność, kierownictwo
башлыча - przede wszystkim, głównie
башмак - baczmag, męski but z cholewami o orientalnym kroju
башмак тана - jałowica, młoda krowa (dwulatka)
башта - najpierw, wcześniej, wpierw
баштан кичер-ергә - przeżyć
башы-тоягы белән - z kopytami, całkowicie
башын - (dialek.) jako pierwszy
              (башын килергә - przychodzić pierwszy (w gości albo w kolejności w zawodach))
              (Башын килгән урын өчен. - (powiedzenie) Przychodź pierwszy by zająć miejsce.)
башына - na czele (jakiegoś przedsięwzięcia, także przenośnie)
                    (эш башына кил-ергә - stanąć na czele, zająć kierownicze stanowisko, przejąć władzę)
                    (башына тай типкән (типмәгән) - być (nie być) przy zdrowych zmysłach)
бая - niedawno, poprzednio, przedtem
баян - bajan (odmiana akordeonu)
бәбәк - I źrenica,
            II oko

            III (bot.) pęd, młoda gałąź,
            IV (bot.) pączek, pąk (kwiatu)
бәби - I niemowlę, dziecko (do dwu lat)
                (бәби карау - pielęgnowanie dziecka)
            II (przen.) dzieciak (o kimś naiwnym niedośwadczonym)
                (әй бәби, бәби! - oj dzieci, dzieci!),
            III lalka (w języku dzieci)
бәвел - (fizjolog.) mocz
бәгырь - I (anatom.) serce
              II dusza
             III sedno
бәдрәф - toaleta, ubikacja, klozet
бәдрәф утыргычы - sedes
бәет - I bejt, dystych (dwuwiersz)
          II historyczna opowieść, zazwyczaj na tragiczne tematy
бәй - I uwiązanie, więź
            (бозау бәеннән ычкынган - cielę uwolniło się od uwiązania),
        II tasiemka, wstążka, pasek,
        III (partykuła) ba
            (бәй, син һаман китмәдеңмени әле? - ba, czyżbyś jeszcze nie poszedł?)
бәйге - I biegi, wyścigi konne,
            II (przen.) współzawodnictwo, walka,
            III nagroda (za zwycięstwo w wyścigach konnych)
бәйле - I związany, przywiązany
                (бәйле куллар - związane ręce)
                (бәйле ат - przywiązany koń)
            II zależny, niesamodzielny
                (миңа бәйле эш - sprawa zależna ode mnie)
                (бәйле илләр - kraje zależne)
                (минем язмышым аңа бәйле - mój los jest zależny od niego)
            III mający związek, związany, dotyczący
                (үткәннәр белән бәйле хатирәләр - wspomnienia związane z przeszłością)
            IV (techn.) sprzężony
                (бәйле өслекләр - powierzchnie sprzężone)
бәйле бул-ырга - zależeć, być związany
бәйләвеч - opaska, wstążka, pasek, tasiemka, sznurek do wiązania
                    (халат бәйләвече - pasek do płaszcza)
                    (дежурныйның җиңендә кызыл бәйләвеч - dyżurny ma na rękawie czerwoną opaskę)
бәйлегәч сүз төркемнәре - (lingw.) pomocnicze części mowy
бәйлек - (lingw.) poimek, postlog
бәйлек сүз - (lingw.) wyraz poimkowy
бәйләм - I wiązka, wiązanka, pęk
                   (салам бәйләме - wiązka słomy)
                   (ачкычлар бәйләме - pęk kluczy)
               II dziany, robiony na drutach, robiony szydełkiem
                   (бәйләме күлмәк - dziana sukienka)
бәйләнгән - związany
                    (Вәгъдә белән бәйләнгән. - Związany obietnicą.)
бәйләнеш - I związek, więzy, łączność, kontakt
                        (фән һәм производство бәйләнешләре - związki nauki z przemysłem)
                        (туганлык бәйләнешләре - więzy rodzinne)
                    II stosunek, odnoszenie się, postawa (wobec kogoś)
                        (дуслык бәйләнешләрен өзәргә - zrywać przyjacielskie stosunki)
                    III stosunek, stosunek miłosny
                        (егет белән кыз арасындагы бәйләнеш - stosunek miłosny między młodzieńcem i dziewczyną)
бәйлән-ергә - I forma bierna (pasywna) od бәйл-әргә
                      II związywać się, połączyć się, spajać się (czymś)
                     III przyczepiać się (czymś)
бәйләп куя-рга - posadzić
бәйл-әргә - I wiązać, zawiązywać, przywiązywać,
                  II przymocowywać, umocowywać,
                 III sznurować
бәйрәм - święto, świąteczny
                (туган көн бәйрәме - przyjęcie urodzinowe)
                (Диплом яклау бәйрәм булды. - Obrona dyplomu stała się świętem.)
бәйрәм ит-әргә - świętować, urządzić przyjęcie (z okazji czegoś), uczcić
бәйрәмчә - świąteczny
бәйсез - I niezależny od kogoś lub czegoś,
              II autonomiczny, suwerenny, niepodległy
бәйсез үзгәрешле - (matemat.) zmienna niezależna
бәйсезлек - I niezawisłość, samostanowienie, niepodległość,
                    II autonomiczność, suwerenność,
                        (дәүләтнең бәйсезлеге - suwerenność państwa)
бәк - I (hist.) bej, bek, beg
           (Ханнар, бәкләр үзара сугышып торганнар. - Chanowie, begowie wojowali ze sobą.)
        II (książk) pan
           (Мирза бәк - pan Mirza)
бәке - I korek, szpunt, zatyczka
          II (przen.) korek, zator
              (Юлда "бәкеләр" барлыкка килде. - Na drodze potworzyły się korki.)
бәке имән - (botan.) dąb korkowy (quercus suber)
бәккән - (kulinar.) bekken (tatarska potrawa), pieróg (pieczony), placek (nadziewany)
бәкләрибәк - wysoki urzędnik Złotej Ordy zarządzający jej administracją i wojskiem, odpowiednik współczesnego premiera
бәла - bieda
бәләкәй - I (wprost i przen.) maleńki, nieduży, króciutki, mizerny, młodszy, małoletni
бәлеш - I (kulinar.) belesz (tatarska potrawa), pieróg (pieczony), ciasto, placek (nadziewany)
                (алма бәлеш - szarlotka, jabłecznik)
            II (wykrzyknik) wyraża odczucie zdziwienia, zaniepokojenia, zatroskania itp.: oj, ba, okazuje się
бәлки - I (partykuła) ale, lecz, lub, może
                (Без бүген түгел, бәлки иртәгә китәрбез. - Pojedziemy nie dzisiaj ale jutro.)
            II (wrącenie) podobno, chyba, może
                (Бәлки, соңгы килүем булыр. - Moje przybycie będzie może ostatnim.)
бәллү - kołyska, kolebka
            (бала елый иде бәллүдә - dziecko płakało w kołysce)
бәллүр - kryształ
бәндә - I człowieczek, lichy, marny człowiek
                (Өйрәтте халык безне кыюлыкка, бәндә түгел, кеше булырга.
                        - Nauczył nas naród odwagi, być człowiekiem a nie człowieczkiem.)
             II niewolnik, sługa
            III człowiek, człek
                (Ниндидер яхшы бәндә су кертеп куйган? - Jakiż to dobry człowiek przyniósł wody?)
бәр-ергә - bić, uderzyć
бәрән - I (zoolog.) jagnię, baranek,
            II (zoolog.) koziołek
бәрәңге - I (botan., kulinar.) kartofel, ziemniak
                  (бәрәңге боткасы - piree kartoflane)
                  (бәрәңге ашы - zupa ziemniaczana)
бәрәңгеле - kartoflany, z kartoflami, zrobiony z kartofli
бәрел-ергә - uderzyć się
бәрелеш - konflikt
бәрелеш-ергә - zderzyć się, zetknąć się (forma wzajemna od бәрел-ергә)
бәрү - uderzenie
бәс - I szron, sadź
            (агачлар бәс белән капланган - drzewa pokryte szronem)
        II (wtrącenie) i tak, no i, znaczy, tak więc, to tyle
            (Бәс, үзегез карагыз калганым. - To tyle, resztę sami rozsądźcie.)
       III (wykrzyknik) starczy, koniec, basta
бәс төш-әргә (утыр-ырга, сар-ырга) - oszronić się, pokryć się szronem
бәтәч - (wykrzyknik) coś takiego (wyraża zdziwienie)
бәти - I amulet,
            II jagnię, baranek, koźlę
бәхәс - spór, polemika, debata, dyskusja, dysputa
          (яңа роман турында кайнар бәхәсләр барды - na temat nowej powieści toczono gorące spory)
бәхет - I (w różnych znacz.) szczęście
                (бәхетне сатып алып булмый - (przysłowie) szczęścia za pieniądze nie kupisz)
                (бәхет сына-рга - sprawdzać czy się ma szczęście, ryzykować na szczęście)
            II powodzenie, sukces
                (бәхет алга (бәхет бар-ырга) - mieć sukces za sukcesem)
бәхет кошы - (mitolog.) ptak szczęścia, żar-ptak
бәхетле - szczęśliwy
бәхетсезлек - bieda
бәхәс - spór
бәхәсләш-ергә - spierać się
бәһа - cena, koszt
бәэлдә-ргә - beczeć (o owcy, kozie)
бәя - I cena, wartość
            (азык әйберләренә бәяләрне төшерү - obniżka cen na towary żywnościowe)
        II opłata
        III walor, wartość
        IV ocena
бəялəмə - recenzja, ocena, opinia
бəялə-ргә - I szacować, wyceniać, ocenać
                    II wypowiadać się
бəяле - I kosztowy
            II drogi, cenny, drogocenny
бəян - komentarz, wykładnia, narracja
бəясез - I tani, tandetny, bezwartościowy
             II (przen.) nieoceniony, bezcenny, drogi
без - my
безгә - nam, do nas
безнеке - nasz, swojski, należący do nas
безнең - nasz, pochodzący od nas
безнең эра - nasza era (skrót: б.э.)
безнең эрага кадәр - przed naszą erą (skrót: б.э.к.)
безнеңчә - po naszemu
беләк - przedramię, ręka (od ramienia do dłoni)
белән - I (spójnik) i, z
                (мин белән син - ja z tobą, ja i ty),
                (Кем белән сөйләшәсең? - Z kim rozmawiasz?),
            II (poimek) na, z, w, po (wskazanie powodu)
                (туган көн белән тәбриклә-ргә - składać życzenia w dniu urodzin),
            III (poimek) na, z, w, po, za pomocą (wskazanie okoliczności)
                (Татар тел белән - po tatarsku),
                (поезд белән бар-ырга - jechać pociągiem),
                (балта белән чаб-ырга - rąbać toporem),
            IV (poimek) na, o (wskazanie czasu)
                (кич белән - wieczorem, wieczorami)
беләү - osełka (do ostrzenia kosy, brzytwy)
беләүлә-ргә - toczyć, ostrzyć (na osełce)
белгән - znajomy, znany, nieobcy
белгән-күргән - znajomy, znany, nieobcy
белгеч - fachowiec, specjalista
белгечлек - specjalność, zawód (profesja)
Бельгия - (geogr.) Belgia
белдекле - znający, uświadomiony, kompetentny
белдексез - nieznający, nieuświadomiony, niekompetentny
белдер-ергә - I ogłosić, oznajmić
                II powiadamiać, zawiadamiać
                III objawiać, ukazać
                IV oznaczyć, cechować
                V referować, donosić
                VI wyrażać, ujawniać (теләк белдерергә - wyrażać życzenie)
                VII okazywać (ышаныч белдерергә - okazać zaufanie)
белдермә - I oświadczenie, komunikat, powiadomienie, enuncjacja, memorandum
                  II alert, wezwanie, pozew
белдермичә - potajemnie, skrycie, chyłkiem, po cichu
белдерү - oświadczenie
белдерүче - I informator
                    II konferansjer
                   III rzecznik
белем - I wiedza, poznanie,
            II wykształcenie
              (белем алырга - uzyskać wykształcenie),
            III nauka, uczenie
              (әдәбият белеме - literaturoznastwo)
белем алу - kształcenie, studia
белем дәрәҗәсе - rozwijanie
белемле - I wykształcony, kompetentny,
                II piśmienny
белемсез - I niewykształcony, niekompetentny,
                  II niepiśmienny
белен-ергә - I dowiadywać się, rozeznawać się
                          (Aсыл ат адымыннан беленер. - (przysłowie) Rasowego konia poznaje się po chodzie.)
                     II wyjaśniać się, stawać się znanym, wiadomym
                    III (potocz.) być dostrzegalnym, widocznym, znanym
белеш-ергә - rozpoznawać, dopytać się
белешмә - I informacja, komunikat
                 II zaświadczenie
белмәгән - cudzy, nieznajomy, postronny
белмим - nie wiem
белү - umiejętność
белүче - znający, uświadomiony
                  (яхшы белүче - ekspert)
бел-ергә - I umieć, wiedzieć, znać, poznać, rozpoznawać
                  (Әйе. Юк. Бәлки. Белмим. - Tak. Nie. Może. Nie wiem.)
                  (Берни дә белмәвемне генә беләм. - Wiem że nic nie wiem.)
                II widzieć, zobaczyć
бензин - benzyna
бер - I jeden,
        II jeden, jedna, jedno
            (бергә берне кушарга - do jednego dodać jeden),
        III raz, jeden raz,
        IV pewien, niejaki, jakiś, niektóry
бер дə - całkowicie, zupełnie, doszczętnie
бер җиргә - byle gdzie
бер җирдә дә - nigdzie
бер пар - para (dwójka)
бер үк вакытта - jednocześnie, naraz, równocześnie
бер ярым - półtora
беравыздан - I jednocześnie, równocześnie, naraz, chórem
                      II jednomyślnie, jednogłośnie
                          (яңа планны беравыздан кабул иттек - nowy plan przyjęliśmy jednomyślnie)
бераз - niewiele, trochę
бераз утыр-ырга - posiedzieć
бераздан - trochę później
берәмлек - jednostka, miara
                    (акча берәмлеге - jednostka monetarna)
берәр - I pojedynczo, po jednej sztuce
                (һәр кешегә берәр бүлмә - każdemu po (jednym) pokoju),
            II jakiś, jakoś,
            III coś, cokolwiek
                (берәр сүз әйт инде син дә - i ty coś powiedz),
            IV około, w przybliżeniu, mniej więcej, jakieś
                (берәр айдан кайтырлар - przyjadą za jakiś miesiąc)
берәү - I (jako liczebnik zbiorowy) jeden
            II (potocz. o osobach) jeden (jedna, jedno), ktoś,
            III ktokolwiek, kto bądź
бервакыт - pewnego razu, raz
бергә, бергә-бергә - razem, wspólnie, łącznie
бергәләп - I wspólnie, razem, łącznie
                  II jednocześnie, naraz
бердәй үк - jednakowo, równo
бердәм - I zgodny, przyjazny,
              II jedyny
бердәмлек - I przyjaźń, jedność, jednomyślność, solidarność
                        (халыклар бердәмлеге - przyjaźń narodów)
                    II wspólnota, jedność, sojusz
                        (карашлар бердәмлеге - wspólnota poglądów)
бердәнбер - wyłączny, pojedynczy
беренчелек - (w różn. znacz.) pierwszeństwo, pierwsze miejsce
                      (Дөнья футбол беренчелегенең финал уены - mecz o pierwsze miejsce mistrzostw świata w piłce nożnej)
берет - beret
беришле - jednakowy, jednorodny
беркадәр - jakiś, niektóry
беркайда да - nigdzie
беркайчан да - nigdy
беркатлы - prosty (prostoduszny), naiwny
беркая (да) - I nigdzie (wymaga przeczącego orzeczenia)
                        (беркая барасы килми - nigdzie nie chce się iść)
                    II gdziekolwiek
                        (шушы рәсемне беркая эләргә иде - powiesić by ten obraz gdziekolwiek)
беркем (дә) - nikt (wymaga przeczącego orzeczenia)
                      (бүлмәдә беркем юк иде - w pokoju nikogo nie było)
                      (башка беркем дә түгел - nikt inny)
                      (аның беркеме дә юк - on nie ma nikogo)
беркемнеке - remis
беркете-ргә - I przymocować, przybić, ustalać,
                      II połączyć, związać, zszyć
                      III dołączać, przymocować
                      IV zapisywać, nagrać, zafiksować
беркеткеч - spinacz, wiązanie, urządzenie mocujące
беркетмә - protokół
берлән - (książk.) patrz: белән
берләш-ергә - łączyć się, jednoczyć się
Берләшкән Милләтләр Оешмасы - Organizacja Narodów Zjednoczonych
берләшмә - zjednoczenie, sojusz, związek, stowarzyszenie, asocjacja
                    (сәүдәсе берләшмә - spółka handlowa)
                    (хәрби берләшмә - sojusz wojskowy)
берләштер-ергә - łączyć, jednoczyć
берлек - I (matemat.) jedynka,
              II (lingw.) liczba pojedyncza
              III (potocz.) rubel, rubelek
                  (кәгазь берлек - papierowy rubel)
              IV jedność, zgodność, solidarność, wspólnota
              V pierwszy człon słów jedno-
                  (карашлар берлеге - jednomyślność)
              VI harmonia
                  (күңелләр берлеге - harmonia dusz)
              VII wspólnota, unia, związek
                 (Аурупа берлеге - Unia Europejska)
                 (Совет Социалистик Республикалар Берлеге - Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich)
берлек сан - (lingw.) liczba pojedyncza
берлектә - wspólnie, razem, łącznie, w jedności
                  (берлектә - көч - (powiedz.) w jedności siła)
бернәрсә - I nic (wymaga przeczącego orzeczenia)
                      (бернәрсә күренми - nic nie widać)
                  II (zaimek) coś, cokolwiek, coś tam
                      (мине башка бернәрсә борчый - mnie matwi coś innego)
                  III (rzeczownik) coś, jedna rzecz
                      (бернәрсә аңлашылмый - rzecz niepojęta)
                      (аны бернәрсә куандырды - uradowała go jedna rzecz)
                  IV (pogardliwie) istota, stworzenie
                      (ялкау бернәрсә - leniwy stwór)
берни - I nic
                (берни күрәсем килми - niczego nie chcę widzieć)
            II cokolwiek, byle co
                (берни сатып алырга кирәк - coś trzeba kupić)
берни түгел - I drobnostka, nic nie szkodzi, nie ma sprawy, nieważne (przyjmując porzeprosiny)
                      II proszę, proszę bardzo (przyjmując podziękowanie)
бернинди (дә) - żaden, nijaki (wymaga przeczącego orzeczenia)
                          (Бернинди көч дә мәҗбур итмәс. - Żadna siła nie powstrzyma.)
берничә - trochę, nieco, kilka
                (бе́рничә минут - kilka minut)
берничек (тә) - nijak, w żaden sposób (wymaga przeczącego orzeczenia)
                          (Берничек тә ярдәм итә алмыйм. - W żaden sposób nie mogę ci pomóc.)
берсе - I jeden (jedna, jedno) z nich
                (берсе артыннан берсе - jeden za drugim)
            II ktoś, ktokolwiek, ktoś tam
берсекөнгә - pojutrze
бертавыштан - I zgodnie, razem, wspólnie
                         II jednogłośnie
бертигез - równomiernie
бертөрле - I jednakowy, jednorodny, tożsamy, identyczny
                  II jakiś tam (nie wiadomo jaki, niejasny)
                 III pewien, któryś
бертуган - rodzony (brat, siostra)
бертуганның кызы - bratanica, siostrzenica
бертуганның улы - bratanek, siostrzeniec
берьюлы - bezpośrednio, bezzwłocznie, natychmiast
бер-бер - I jakikolwiek, byle jaki, wszystko jedno jaki
                    (бер-бер эш - jakakolwiek praca)
                II ktokolwiek, byle kto, pierwszy z brzegu, każdy
                    (бер-бер йортта өчәр-дүртәр йөз квартира - w każdym domu jest po trzysta - czterysta mieszkań)
                III (potocz.) kiedy bądź, jak bądź, wszystko jedno jak
                    (бер-бер безне дә искә төшерерләр - kiedyś tam i o nas wspomną)
бер-ике - w przybliżeniu, jeden - dwa, niewiele, trochę
                    (бер-ике сүз булса да язып сал - napisz chociaż parę słów)
                    (бер-ике минутка кереп чыгыгыз - zajdźcie na parę minut (na jednną-dwie minuty))
бет - (zoolog.) wesz
          (урман бете - kleszcz)
бет-әргә - I kończyć, kończyć się, zakończyć,
                II upływać (o czasie),
                III rozchodzić się (o pieniądzach),
                IV jałowieć, wysychać,
                V odchodzić, ustępować (o bólu),
                VI zejść, znikać,
                VII umierać
                VIII jako czasownik pomocniczy z czasownikiem znaczącym w postaci imiesłowu oznacza dokonaność działania
                    (үтеп бетте - przeszedł, zakończył się)
бетер-ергә - I skończyć, kończyć się, zakończyć,
                    II zniszczyć, likwidować,
                    III wyczerpać, zużywać,
                    IV kasować, likwidować
бетте - koniec
бетү - zakończenie
библиофил - bibliofil, miłośnik książek
Библия - (relig.) Biblia
бигрәк - I najbardziej, zwłaszcza, szczególnie
                 (бигрәк тә - najbardziej)
              II bardzo, zanadto
                 (бигрәк күп - bardzo dużo)
                 (бигрәк начар - bardzo źle)
бидон - bidon, pojemnik
бие-ргә - tańczyć, pląsać
биек - wysoki, wysoko
биеклек - I wysokość,
                II stopień
                III wzniesienie
биз - (anatom.) gruczoł
         (тир бизе - gruczoł potowy)
         (төкерек бизе - gruczoł ślinowy)
бизәк - (wprost i przen.) upiększenie, ozdoba, ornament, deseń, wzór
          (бизәк төшерергә - odciskać ornament)
          (Бала - тормыш бизәгә. - Dzieci są ozdobą życia.)
бизәклә-ргә - ozdabiać, upiększać, przystrajać, ozdabiać wzorami, obmalowywać
бизәкләш-ергә - strona wspólna od бизәкләргә
                            (чыршы бизәкләш-ергә - stroić choinkę (wspólnie z kimś))
бизә-ргә - upiększać, ozdabiać, czynić piękniejszym
бизәл-ергә - strona bierna od бизә-ргә
                     (зал бәйрәмчә бизәлгән - sala ustrojona po świątecznemu)
бизгәк - (med.) febra, malaria
бии белүче - tancerz
бик - I bardzo, nader, szczególnie
        II nazbyt, zanadto, zbytnio
        III (przest.) patrz: бәк
        IV zasuwa, zawór, zamek, rygiel
            (бикне алмаштыр-ырга - zmienić zamki)
        V (żarg.) paka, kić (więzienie)
            (биктән чыгару - wyjść z paki)
бик зур - ogromny
бик иртә - wcześnie
бик көчле - straszny
бик күп - mnóstwo
бик кыска вакыт - moment
бик матур - przepiękny
бик нык - zdrowo
бик теләп - chętnie, ochoczo
бик тиз - pilnie
бик яхшы - przepięknie, przepiękny, wyborny, wybornie patrz też:: бишле (билгесе)
бикл-әргә - I zamykać, zamknąć,
                  II (przen.) zakuć, wyuczyć się
бил - I (w różn. znacz.) talia, stan, pas, krzyż, lędźwie
        II (w różn. znacz.) siodło (grzbietu, kręgosłupa zwierzęcia, góry)
билә-ргә - I posiadać, dzierżyć, zawładnąć
                  II zajmować (jakąś przestrzeń)
                  III (przen.) schwytać, zawładnąć, opętać (duszę, serce)
                      (күңелне җылы хисләр били - serce chwytają ciepłe uczucia)
                  IV spowijać, przewijać (niemowlę)
биләү - I rzeczownik odsłowny od билә-ргә
            II pieluszka
биләүче - właściciel
билбау - pas
билге - I etykieta, oznaczenie
            II (w różn. znacz.) znak, symbol
                (математик билге - znak matematyczny)
                (юл билгеләре - znaki drogowe)
            III oznaka, symptom, objaw
                (авыру билгеләре - symptomy choroby)
            IV adnotacja, ocena
                ("биш"ле билгесе - piątka)
                (билге куя-рга - wystawiać ocenę)
            V znaczek
                (гвардияче билгесе - znaczek gwardyjski)
билгеле - I określony, sławny, znany,
                II wiadomy, wiadomo, oczywiste
билгеләнгән - umieszczony
билгелән-ергә - określać się (strona bierna od билгелә-ргә)
билгелә-ргә - oznaczać, wyznaczać, określać, oznakowywać
билгеләү - wyznaczanie
билгесез - I nieoznakowany, bez etykietki,
                II nieznany, niewiadomy,
                III nieokreślony, niejasny, niewyraźny,
                IV (matemat.) niewiadoma
билгесезлек - niepewność, nieznajomość, nieokreśloność, ogólnikowość
билдәмә - filet, mięso z polędwicy
билет - bilet
билчән - (bot.) mniszek lekarski, mlecz (taraxacum officinale)
бина - budowla, pomieszczenie
бинт - (medyc.) bandaż
бинтла-рга - bandażować, nakładać bandaż, zawiązywać bandażem
бинтлы - I z bandażem
                  (бинтлы тартма - pudełko z bandażami)
              II zabandażowany, obandażowany
бирәсе - (potocz.) obowiązek, dług
бирге - bliski
бире - tu, tutaj
биредә - tu
бирел-ергә - I wystawać, wysuwać się, występować, forma bierna od бир-ергә
                     II ulegać, poddawać się
                          (дошман кулына бирел-ергә - poddać się wrogowi)
                          (ул бирелмәде, үз фикерендә калды - nie uległ lecz pozostał przy swoim zdaniu)
                    III oddawać się (czemuś), pasjonować się
                          (шахматка бирел-ергә - pasjonować się szachami)
бирелгән - dany
бирем - zadanie, zlecenie
биреш-ергә - I strona wzajemno-zwrotna od бир-ергә
                         (бүләк биреш-ергә - dawać sobie wzajemnie prezenty),
                      II poddawać się, ustępować, kapitulować (w pracy, grze, sporcie itp)
                         (Бер укымышлы кырык наданга бирешмәс. - (przysłowie) Jeden wykształcony nie ustępuje czterdziestu nieukom.)
бирле - (poimek) z
              (күптәннән бирле - z dawnych czasów)
бирнә - posag
             (Аның бирнәсе зур иде. - Jej posag był duży)
бир-ергә - I dawać, podawać, dostarczać, oddawać, wręczać, wydawać,
                  II obdzielić, proponować, przedstawiać
бирү - przekaz, przekazywanie
бисквит - (kulin.) biszkopt
бистә (поселок) - przysiółek, osada
бит - I partykuła przynaglająca, podkreślająca) przecież, wszak, nuże, ożeż, ależ, -że
            (Әйтәм бит! - Gadajże!)
            (Ниһаять, белдем бит! - No, w końcu zrozumiałem!)
            (Харап булдык бит! - Tośmy wpadli! (dosł.: Ależ fatalne możliwości!))
            (Ул бит яхшырак белә. - Przecież on wie lepiej.)
            (Балакаем, туңып беткән бит! - Dziecko moje, jakżeż ono zmarzło!)
        II twarz, policzek,
            (биткә чибәр - o pięknej twarzy, z piękną twarzą)
            (уң бит - prawy policzek)
        III kartka, stronica, strona (także internetowa)
            (баш бит - strona główna (witryny internetowej))
        IV (informatyka) bit
битсез - (prostac.) bezwstydny, bezczelny, zuchwały
битсезлек - bezwstyd, bezczelność, tupet
битенгән - (botan., kulin.) bakłażan
биткә сал-ырга - (druk., internet.) łamać (tworzyć) stronę
                (patrz również: вёрсткала-рга)
битлек - I maska, siatka (na twarz)
                  (битлек кигән хирург - chirurg w masce)
                  (марлядан ясалган битлек - maska przeciwgazowa)
                  (умартачы битлеге - siatka pszczelarza)
              II cyferblat (zegarka, licznika)
              III w połączeniu z jakimś liczebnikiem: na ... stron
                  (өч йөз битлек роман - powieść na trzysta stron)
биш - pięć
бишек - (wprost i przen.) kołyska, kolebka
            (бишектән бирле (бишектән бирле алып) - od małego, od niemowlęctwa),
            (революция бишеге - kolebka rewolucji)
бишенче - piąty
биштәр - plecak
бию - taniec
биюче - tancerz
бия - kobyła
бияләй - rękawica, rękawice
БМО - ONZ
богау - łańcuch
бодай - (botan.) pszenica
боек - smutny
боер-ырга - nakazywać, rozkazywać, polecać, żądać, kazać
боеру наклонениесе (боерык фигыль) - (lingw.) tryb rozkazujący
боерык - nakaz, zarządzanie, rozkaz
боҗра - obrączka, ogniwo (łańcucha)
боз - lód, lodowy
боз-арга - I (w różn. znacz.) zepsuć, zmarnować, skazić, zanieczyścić (coś czymś),
                 II przekraczać, naruszać, łamać, gwałcić (prawo, umowę)
                      (хезмәт тәртибен боз-арга - naruszyć dyscyplinę pracy)
                III psuć, deprawować
                      (урам баланы боза - ulica psuje dziecko)
                      (яшьләрне боз-арга - deprawować młodzież)
бозау - I (zoolog.) cielę
            II (przen.) ktoś naiwny, jeleń, cielę
бозык - I uszkodzony, rozbity, złamany, zdefektowany
            II (potocz.) zgniły
            III nieodpowiedni, niewłaściwy, zniekształcony, zepsuty
            IV niezdrowy, bolący
                (бозык теш - bolący ząb)
            V (przen.) marny, lichy, zły, niemądry, zdeprawowany
                (бозык мөнәсәбәттә булырга - być w złych stosunkach (z kimś))
            VI (potocz.) niesprzyjający, chmurny, deszczowy (o pogodzie)
                (бозык һава - brzydka pogoda)
            VII ponury, posępny, oziębły (o twarzy, wyglądzie)
            VIII okaleczony, oszpecony, skażony
            IX rozwiązły, lubieżny, rozpustny, zdeprawowany
бозыл-ырга - rozstroić
бозылмас - niezłomny, niezniszczalny
бокал - puchar, kielich, pokal
бокс - I (sport.) boks
          II (med.) izolatka
болай - I tak, w ten sposób, owak, siak
                (болай эшләмиләр - tak się nie robi),
                (алаймы, болаймы? - tak czy siak?),
                (болай булмаса, тегеләй - tak lub inaczej, jak nie tak to owak),
                (болай да, тегеләй дә ярый - można i tak i siak),
            II tu, tam (przy prośbie o podejście, zwrócenie się)
                (болай кара - patrz tu),
                (миңа болайга барырга - trzeba mi tam iść),
                (алай барсаң - ерак, болай - якынрак - iść tamtędy - daleko, tędy - bliżej),
            III jako powiedzenie: tak to, no i, jednak, na pierwszy wgląd, z jednej strony
                (Болай эшеннән ул канәгать. - Jednak on jest ze swojej pracy zadowolony.)
боламык - I gęsta papkowata potrawa z mąki
                  II (dial.) purée
                      (бәрәңге боламыгы - purée kartoflane)
                  III (przen.) ciapa, ciemięga, mazgaj, gapa
болан - (zoolog.) jeleń
болар - (zaimek wskazujący) ci (liczba mnoga od бу)
болгап куя-рга - machnąć
Болгария - (geograf.) Bułgaria
болдыр - ganek
болын - łąka
болыт - chmura, obłok
бомба - bomba
бомбага тот-арга - I bombardować,
                               II (przen.) bombardować, zarzucać (prośbami, wyrzutami, listami)
бомбала-рга - bombardować, obrzucać bombami
бомбардир - I (wojsk.) bombardier
            II (sport., potocz.) strzelec (gracz, który strzela bramki)
                (Испаниянең быелгы чемпионатының иң яхшы бомбардиры
                    - najlepszy strzelec tegorocznych mistrzostw Hiszpani)
бор-ырга - kręcić, wkręcić się, zakręcić
борау - świder
бормалы - I kręty, wijący się, powyginany
                  II alegoryczny, aluzyjny
бортак - przezorny, zapobiegliwy
                (Бортак хатын йорт тотар. - (powiedzenie) Dom utrzyma zapobiegliwa gospodyni.)
борча - (zoolog.) pchła
борчак - (botan., kulin.) groch (roślina i ziarno) (pisum)
                (кытай борчагы - soja)
борчак борыч - (kulin.) pieprz ziarnisty (w ziarnach)
борчак дару - (med.) pigułka
борчак үрдәге - (zoolog.) kaczka krzyżówka (anas platyrhynchos), patrz też: кыр үрдәге
борчакла-рга - I (potocz.) przemieszać coś z grochem,
                        II (przen.) ubarwiać swoje opowiadanie kłamstwem, bajerować
борчулы - lękliwie
борчучан - dokuczliwy, uciążliwy
борчыл-ырга - niepokoić się
борчып бетер-ергә - przeszkadzać
борщ - (kulinar.) barszcz (patrz też: чөгендер ашы)
борыл-ырга - I kręcić się,
                      II odwracać się, odwrócić się,
                      III owinąć się, zwijać
борылып кара-рга - oglądać się
борылып чыг-арга - odwracać się
борылыш - zwrot
борын - I (anatom.) nos
             II dziób (u ptaków)
            III pysk, morda (u zwierząt)
            IV dziób, przednia część (statku itp.)
            V (geograf.) przylądek
           VI (przysłówek) wcześniej, dawniej, dotychczas
           VII (poimek) do, przed (czymś), do tego gdy
                (кояш чыкмас борын - do wschodu słońca)
борын яргыч - ostry
борынгы - I stary, starożytny
                    (борынгы тарих, борынгы заман тарихы - historia starożytna),
                II w znaczeniu rzeczownikowym: борынгылар - starożytni
                    (борынгылар культурасы (сәнгате) - kultura (sztuka) starożytnych),
                III przeszły, były
борыч - (botan., kulin.) pieprz, papryka
              (кара борыч - pieprz, czarny pieprz)
              (кузаклы борыч - papryka)
              (кызыл борыч - papryka)
Босния һәм Герцеговина - (geograf.) Bośnia i Hercegowina
бот - I (anatom.) udo,
        II (anatom.) biodro
        III (kulin.) nóżka (biodrowa część mięsa ptaków)
бот сөяге - (anatom.) kość biodrowa
ботак - witka, pęd, gałąź, konar, sęk
ботак җибәр-ергә - rozgałęziać się
ботак-тармак - I (zbior.) gałęzie,
                         II (przen.) pokrewieństwo
ботак-чабак - I (zbior.) gałęzie, sęki (patrz też: ботак-чатак I)
                       II chrust (patrz też: ботак-чатак II)
ботак-чабак җыя-рга - zbierać chrust
ботак-чатак - I (zbior.) gałęzie, sęki (patrz też: ботак-ботак-чабак I)
                       II chrust (patrz też: ботак-ботак-чабак II)
ботак-чатак җыя-рга - zbierać chrust
ботинка - botki
ботка - I (kulin.) kasza
            II (kulin.) piure
                (бәрәңге боткасы - tłuczone kartofle)
           III (przen., potocz.) nieporządek, zamęt, zamieszanie
бөг-әргә - I (wprost i przen.) giąć, zginać
                II nachylać, krzywić, uginać, podginać
               III (przen.) żreć, jeść (zachłannie, łapczywie)
бөгел-ергә - (strona bierna od бөг-әргә)
                I pochylać się, zniżać się
               II wyginać się, naginać się, przeginać się, giąć się, zgiąć się
              III chylić się, przygasać, znikać
бөгелеш - I zgięcie, wygięcie
                 II przegięcie (w działalności)
                III zakręt (drogi), zakole (rzeki)
бөгелмә - wygięcie, zagięcie
бөгелүчəн - giętki, elastyczny, gibki
бөгәлчән - (zoolog.) ślepak (chrysops) (owad z rodziny bąkowatych)
бөгəрлə-ргә - I miąć, gnieść, miętosić
                      II podkurczać, podwinąć, skulić
бөгəрлəн-ергә - (strona bierna od бөгəрлə-ргә)
                          I miąć się, pomiąć się (o odzieży)
                         II kurczyć się, zmarszczyć się
бөек - duży
Бөек Британия - (geograf.) Wielka Brytania
бөер - (anat.) nerka
бөҗәк - (zoolog.) owad
бөке - korek, szpunt (wprost i przen.)
          (мичкә бәкесе - szpunt od beczki),
          (бәке имән - dąb korkowy),
          (Юлда "бәкеләр" барлыкка килде. - Na drodze potworzyły się korki.)
бөке суыргыч - korkociąg
бөккән - (kulin.) pieróg
               (кәбестә бөккән - pieróg z kapustą)
               (бөккән камыры - ciasto na pierogi)
бөкре - I zgarbiony, przygarbiony,
            II garbaty, garbus
                (Бөкрене кабер генә төзәтер. - Garbatego tylko grób wyprostuje.)
            III wygięty, z garbkiem
            IV krzywy
                (бөкре бармак - krzywy palec)
            V garb,
            VI (przen.) plecy
бөл-әргә - bankrutować, zostawać bankrutem
бөре - I pąk (kwiatowy, liścia)
              (чәчәк бөресе - pąk kwiatowy)
          II (anat.) nerka
бөрк-ергә - I pryskać, spryskiwać, opryskiwać,
                    II bryzgać, rozbryzgiwać
                    III wypuszczać, wydmuchiwać, dyszeć, bić (strumieniem)
                    IV oblewać, zalewać (żarem, zapachem)
бөркегеч - rozpylacz
бөркет - I (zoolog.) orzeł (orzeł przedni, aquila chrysaetos)
бөркү - duszny
бөртек - ziarno
бөтен - I całościowy, cały, ogólny,
            II całość, ogół
            III wspólny
бөтен сан - liczba całkowita
бөтендөнья - światowy, ogólnoświatowy
бөтенесе - I wszyscy (z nich), każdy jeden
                  II razem, ogółem, patrz także: барлыгы
                     (бөтенесе бер ел укырга - uczył się w sumie jeden rok)
                     (бөтенесе ун сум - wszystkiego dziesięć rubli)
бөтенләй - I całkiem, w całości, gruntownie, wyczerpująco, ostatecznie, zupełnie,
                  II prosto, równo, równomiernie
бөтерчек - bąk, bączek (zabawka)
бөтергеч - bąk, bączek (zabawka)
бөтнек - (botan., kulin.) mięta (mentha)
брак - brak, wada, usterka
бракка чыгар-ырга - wybrakować, uznać za brak
бу - I to, ten, ta
      II dany, aktualny, autentyczny, prawdziwy
бу-арга - I (wprost i przen.) dusić, dławić
                  (төлке тавыкны буа - lis dusi kurę)
                  (ирекне буу - tłumienie wolności)
               II uciskać, uwierać
                  (галстук муенны буа - krawat uciska szyję)
              III zaciskać, dokręcić, przepasywać
                  (ул тунын киң каеш белән буган - przepasał kożuch szerokim rzemieniem)
              IV zatamować
                  (инешне буарга - zatamować strumyk)
буби - (karc.) karo
бугаз - I gardło, krtań, przełyk,
            II (geograf.) cieśnina
бугай - pewnie, zapewne, widocznie
буе - I (poimek) wzdłuż, w kierunku,
        II w ciągu, w następstwie
буен - wymiary, długość i szerokość, długość i średnica (pokoju, placu, kłody, cylindra)
            (мәйданның аркылысын-буен үлчәргә - zmierzyć szerokość i długość placu)
буена - patrz. буенча I i II
буенда - u, przy, nad
              (су буенда - nad wodą)
буенча - I (poimek) po, wzdłuż, na wylot,
              II dla, w następstwie,
              III według, zgodnie, stosownie do
буй - I wzrost (człowieka)
        II długość (kłody),
        III zagon (ziemi),
        IV prążek (na tkaninie),
        V osnowa (tkaniny),
        VI wzdłuż, wzdłużnie,
        VII podłużny
буй-буй - pasiasty, pręgowany
буйга җиткән - dorosły
буйдак - nieżonaty, wolny, bezżenny, kawaler
буйлап - wzdłuż
буйлык - podstawa
буйсын-ырга - I dostosować się, podlegać, ulegać, ustępować, słuchać się
                            (боерыкка буйсынырга - słuchać się nakazów)
                        II ulegać, ustępować, godzić się (na coś)
буйсынган - zależny, uzależniony, zniewolony, poddany
                     (буйсынган илләр - kraje zależne)
буйсынган кеше - poddany
буйсынмас - I niepokorny, nieposłuszny, krnąbrny, nieobliczalny, buntowniczy
                     II niezłomny, niezmienny, stanowczy, nieugięty
буйсынучан - pokorny, posłuszny
букет - bukiet
             (роза чәчәкләре букеты - bukiet z róż)
букча - tornister, torba (płócienna), torebka
бул-ырга - I być, bywać
                  II istnieć, mieć miejsce
                  III przebywać, być obecnym, figurować
                  IV okazywać się, okazać się
                  V stawać się, powstawać (w jakiś sposób)
                  VI zdarzać się, zachodzić
                  VII brać się (skądś), pojawiać się, tworzyć się
                  VIII w formie cz. przesz. булды (wykrzyknik) dość,
                  IX w poł. z imiesł. przym. czasu przeszł. (na -ган) oddaje działania pozorne
                      (укыган була - udaje, że się uczy)
                  X w poł. z imiesł. przysł. współcz. (na -п) oddaje możliwość
                      (китеп була - można uciec, барып була - można jechać)
                  XI w poł. z imiesł. przym. czasu przeszł. (na -макчы) wyraża zamiar
                      (Беркөнне Хуҗа Насретдин тәһарәт алып намаз укымакчы була.
                      - Raz Hodża Nasretdin dokonawszy ablucji zabrał się za czytanie modlitwy.)
була - z powodu (kogoś, czegoś), dla (kogoś, czegoś)
           (Aкчасына була эшләрмен. - Zrobię to dla pieniędzy.)
           (сиңа була - dla ciebie)
буларак - I stopień wyższy od була
                II wolno, można
                    (кагыйдә буларак - z reguły, jako reguła)
                    (беренче буларак - po pierwsze, najpierw)
                    (каршы буларак - wbrew, mimo)
                    (нәтиҗә буларак - tym samym, w rezultacie)
                    (әҗер буларак = әҗер итеп - z powodu zamiany, zamiast)
булачак - I czas przyszły określony dla 3. os. l. poj. od бул-ырга (będzie, zdarzy się)
                II przyszłość
булган - I imiesłów przymiotn. czasu przeszł. od бул-ырга (były, miniony)
              II faktyczny, realny, rzeczywisty, żywotny, obrotny, roztropny
булдыклы - odpowiedni, sposobny, umiejętny
булдыр-ырга - I tworzyć, stworzyć,
                         II urzeczywistnić, dokonać,
                         III radzić sobie, uporać się
булдыра ал-ырга - potrafić, sprostać
булка - bułka
булмаса - I (wtrącenie) w takim razie, niechby, chociaż (wyraża życzenie)
                    (Булмаса, хат язып сал. - Chociaż napisz list.)
                II (wtrącenie) może (być), chyba
                    (Булмаса, син әйтеп карыйсыңмы? - Może ty powiesz?)
               III (wtrącenie) jeżeli już tak, jeżeli do tego doszło
                    (Әйтим инде, булмаса. - Jeżeli już tak to powiem.)
булса да - chociaż, choć
булыш-ырга - pomagać, wspierać, ułatwiać, podtrzymywać, asystować
бульдозер - spychacz, buldożer
бунт - bunt
бунт күтәр-ергә - buntować się, podnosić bunt
бунт чыгар-ырга - buntować się, podnosić bunt
буп-буш - (całkiem) pusty
                  (Җир йөзе әле сурәтсез, буп-буш. - Oblicze Ziemi było bezpłodne, puste. (Genesis))
бура - I zrąb
              (өй бурасы - zrąb izby)
              (бура бурарга - budować zrąb)
          II sąsiek, zasiek (w spichlerzu)
              (бодайны бурага салып куярга - wsypać pszenicę do sąsieka)
бура-рга - I rąbać, ciosać, ciąć
                  II stawiać (budować) z bierwion
буразна - I bruzda
                    (сабан артыннан тигез буразналар кала - za pługiem zostają równe bruzdy)
                    (буразнада туарга - rodzić się w bruździe (na polu))
                II (przen.) zmarszczka
буран - I zamieć, wichura, śnieżyca, burza
            II (przen.) wielki skandal
бурсык - (zoolog.) borsuk
бурыч - I dług, zobowiązanie,
            II powinność, obowiązek, zadanie
бурычка ал-ырга - zajmować
бурычлы - I mający dług, zobowiązanie,
                  II zazwyczaj jako orzeczenie: zobowiązany, powinien
                    (мин сезгә бик бурычлымын - jestem panu bardzo zobowiązany),
                III dłużnik
                    (минем блокнотта бурычлылар исемлеге бар - mam w notesie spis dłużników),
бусага - próg
бусы - ten, tamten
бута-рга - I mieszać, zmieszać, przemieszać,
                 II gmatwać, mieszać, zdezorientować, mylić
бутал-ырга - (w różn. znacz.) mieszać się, gmatwać się (strona bierna od бута-рга)
                          (Фикерләрем бөтенләй буталды, мин бернәрсә дә аңламыйм.
                              - Myśli mi się pomieszały, niczego nie zrozumiałem.)
                          (Шаһит буталып бетте. - Świadek całkiem się zaplątał.)
                          (Aяклар толып чабуларына буталды - Nogi zaplątały się w połach kożucha.)
буталчык - (wprost i przen.) zagmatwany, mętny, chaotyczny, niezorganizowany
буталчыклык - I bezład, zawiłość, chaotyczność, chaos, bałagan
                            (хисләр буталчыклыкгы - nieporządek w uczuciach)
                        II galimatias, mętlik, rwetest, nieporządek
буын - I (anatom.) staw, zespolenie
                (бармак буыны - kłykieć, staw palca)
           II (botan.) kolanko, węzełek, sęk
                (бамбук агачының буыннары - kolanka bambusa)
          III (zoolog.) segment (np. dżdżownicy)
          IV (techn.) kolanko, połączenie, człon (np. rakiety), ogniwo
                (чылбыр буыны - ogniwo łańcucha)
          IV (matemat.) składnik, czynnik, człon
                (пропорциянең буыннары - człony proporcji)
          IV pokolenie
                (яшь буын - młode pokolenie)
буфет - bufet
буш - I pusty, próżny, niezapełniony, wyludniony
            (буш чиләк - puste wiadro)
            (буш авыл - niezamieszkała wieś)
            (буш урам - pusta ulica)
        II wolny, swobodny, niezajęty
            (буш куллар - wolne ręce)
            (буш дәрес - wolna lekcja)
        III wolny, duży, przestronny, nieciasny (o odzieży, obuwiu)
            (буш аяк киеме - nieciasne buty)
        IV jałowy, ślepy
            (буш патроннар - ślepe naboje)
            (буш йөреш - bieg jałowy (maszyny))
        V (chem.) swobodny
            (буш атом - atom swobodny)
        VI bezpłatny
            (буш ашау - bezpłatna żywność)
буш итеп - słabo
буш түгел - zajęty (niepusty)
бушану - grupa
бушат-ырга - poluźnić, popuścić
бушка - I bezproduktywnie, niepotrzebnie, daremnie, jałowo
            II bez przyczyny
            III (przen.) za bezcen, tanio, darmo
            IV bezpłatnie, bez opłaty
бушлай - bezpłatnie
бушлык - I (w różn. znacz.) pustka, puste miejsce, pusta przestrzeń, pustkowie
                  (өйдәге бушлык - pustka w domu)
               II przestrzeń, odstęp
                  (күкнең зәңгәр бушлыгы - przestrzeń błękitnego nieba)
              III (fiz., techn.) próżnia
                  (пробиркадагы бушлык - próżnia w próbówce)
буя-рга - I malować, farbować, barwić
               II mazać, brudzić
               III (przen.) oczerniać
бүген - I dziś, dzisiaj,
            II teraz, obecnie, współcześnie
бүгенге - dzisiejszy, obecny, aktualny
бүз - I popielaty, jasnoszary
        II (przen.) młody
            (бүз егет - młody chłopak)
бүк - I (wulg.) kał, ekstrementy, gówno
              (Мин сине яратам, кәҗә бугын ашатам - (powiedzenie)
                  Ja ciebie kocham, kozie gówno (dla ciebie) zjem (zrobię wszystko).)
          II (botan.) buk
бүк агачы - (botan.) buk
бүкән - I kloc, pniak, kłóda,
            II (techn.) piasta
            III (przen, obelż.) matoł, bałwan, cymbał, niedojda
бүкән шалкан - (botan., kulin.) brukiew
бүксә - I wole
            II (wulgar.) brzuch
бүл-әргә - I dzielić, rozczłonkować,
                  II rozdzielać, rozprowadzać, dystrybuować,
                  III wydzielać, przeznaczać,
                  IV przerywać,
                  V przegradzać
бүләк - I dar, podarek, prezent,
            II premia, nagroda
                (Нобель бүләге, Нобель премиясе - nagroda Nobla)
бүләк ит-әргә - podarować
бүләклә-ргә - I dawać, darować, obdarowywać
                       II nagradzać, premiować, wyróżniać
бүлгәлә-ргә - dzielić
бүлек - I patrz: бүлем I,
            II część, wydział, sekcja, sektor
                (кадрлар бүлеге - dział kadr),
            III rozdział (książki)
            IV dział, przedmiot, dyscyplina (nauki)
                (оптика - физиканың бер бүлеге - optyka - jeden z działów fizyki)
            V (matemat.) klasa (liczb)
            VI część, akt (koncertu, przedstawienia teatralnego),
            VII grupa, kategoria (zazwyczaj o ludziach),
            VIII (wojsk.) drużyna, oddział
бүлем - I część, oddział, przegródka
                (шкафның аскы бүлеме - dolna przegródka szafy),
            II wydział, pokój, sekcja,
            III mały zagonek (uprawny), poletko,
            IV część, akt (koncertu, przedstawienia teatralnego),
            V podziałka (skali)
бүлемтек - wycinek
бүленеш - dzielenie, podział, rozdzielanie, rozkład
                    (административ бүленеш - podział administracyjny)
                    (җир кабыгында химик элементлар бүленеше - rozkład pierwiastków chemicznych w ziemskiej skorupie)
бүлеп бир-ергә - obdzielić
бүл-әргә - I dzielić, rozdzielać, rozczłonkowywać, kawałkować
                    (алманы урталай бүл-әргә - dzielić jabłko na połówki)
                    (әсәрләрне ике сортка бүл-әргә - dzielić utwory na dwa gatunki)
                 II (matemat.) dzielić
                    (егерме икегә бүл-әргә - dzielić dwadzieścia na dwa)
                 III obdzielać, rozdawać, porozdzielać, nakładać, nalewać
                    (эш бүл-әргә - przydzielać zadanie)
                 IV przydzielać, przeznaczać
                    (эшчеләргә премия бүл-әргә - przydzielać robotnikom premie)
                 V odłączać, przerywać, odrywać
                    (Елга юлны бүлде. - Rzeka przegrodziła drogę.)
бүленүче - (matemat.) dzielna, krotność
бүлеш-әргә - strona wspólna od бүл-әргә (w znacz.: I, V)
                       (соңгы сынык икмәкә бүлеш-әргә - podzielić się kawałkiem chleba)
                       (яшерен серләрә бүлеш-әргә - podzielić się tajnymi sekretami)
бүлмә - I pokój
                (квартирада ике бүлмә - w mieszkaniu są dwa pokoje)
                (алгы бүлмә - przedpokój)
            II gabinet
                (директор бүлмәсе - gabinet dyrektora)
                (укытучылар бүлмәсе - pokój nauczycielski)
           III przepierzenie, przedział, przegroda
                (бүлмә белән бүленгән алъяк - oddzielony przepierzeniem przedpokój)
бүлү - (matemat.) dzielenie
бүрәнә - drewno
              (бүрәнә өй - drewniany dom)
бүрәнкә - lejek
бүре - I (zoolog.) wilk
          II (przen.) bestia, bydlak, zwierzę, oszust
бүрек - I czapka,
            II czub
бүтән - I inny, pozostały,
            II dalej, nadal,
            III (poimek) oprócz
                (синнән бүтән - oprócz ciebie)
быел - w tym roku, tego roku, teraz
быелга - tymczasem, na razie, na ten rok
быелгы - I obecny, niniejszy, dzisiejszy
                  (быелгы яз - niniejsza wiosna),
                II tegoroczne   (młode)
                  (быелгы бүре балалары - tegoroczne wilczęta)
былбыл - (zoolog.) słowik (patrz też: сандугач)
                  (былбылым - moja ukochana)
былтыр - ubiegły rok, w ubiegłym roku
                (бу эшләр былтыр булды - te sprawy miały miejsce w ubiegłym roku)
былчырак - I błocko (po deszczu),
                    II (dial.) patrz пычрак
былчыраклы - błotnisty
быргы - trąba
бюстгальтер - biustonosz

В

ваба - I (med.) cholera
              (ваба белән авыручы - chory na cholerę)
          II (przen.) zaraza, dżuma
вабалы - chory na cholerę, zarażony cholerą
ваем - I troska, niepokój, starania
          II zmartwienie, żałoba, zgryzota, smutek, cierpienie
ваемсыз - I lekkomyślny, beztroski
                II beznamiętny, zdystansowany, chłodny, niezaangażowany
вазифа - I zadanie, postulat, polecenie, zlecenie
                  (Oтрядка тылны саклау вазифасы йөкләнде. - Oddziałowi powierzono zadanie obrony tyłów.)
              II obowiązki, rola
                  (ата-ана вазифасы - obowiązki rodziców)
              III posada, stanowisko
                  (директорлык вазифасы - posada dyrektora)
              IV płaca, wynagrodzenie, pensja, pobory
                  (аена 15-20 тәңкә генә вазифа түлиләр анда - tam płaca tylko 15-20 rubli miesięcznie)
вак - I niewielki, nieduży, bagatelny, nieistotny, nieważny, lichy,
        II drobnostka
вак акча - drobnostka
вакланма - (w różn. znacz.) ułamek, część
                    (унарлы вакланма - ułamek dziesiętny)
вакланмалы сан - liczba ułamkowa
вакуум - (fiz., techn.) próżnia
вакцина - (med.) szczepionka
                (тифка каршы вакцина - szczepionka przeciw tyfusowi)
вакцинация ясау - (med.) szczepienie
вакцинация яса-рга - (med.) szczepić
вакыйга - zdarzenie, incydent, wypadek
вакыт - I chwila, moment, pora
                (Китәргә вакыт. - Pora wychodzić.)
            II okres
                (сугыш вакыты - okres wojny)
            III czas
                (мәскәү вакыты белән - według czasu moskiewskiego)
вакытлы килешү - rozejm
вакытында - I w czasie, podczas
                     II skrupulatnie, we właściwym czasie
валун - głaz
ванна - wanna
ванна бүлмәсе - łazienka
варенье - konfitura
варис - następca, sukcesor, spadkobierca, dziedzic
ват-арга - I rozbijać, demolować
                    (йомырка ватарга - rozbić jajko)
                II złamać, rozłamać
                III rąbać, łupać,
                IV szczękać, trzaskać, klaskać
                V (potocz.) rozmieniać
                    (акча ватарга - rozmieniać pieniądze)
                VI łamać (w kościach)
                VII podniszczyć
                VIII fatygować, wyniszczać, osłabiać
ватан - ojczyzna, ojczysty
ватанпәрвәр - patriota
ватанпәрвәрлек - patriotyzm
ватык - I zbity, rozbity, złamany, połamany, stłuczony
                  (ватык чынаяк - rozbita filiżanka)
                  (ватык урындык - połamany stół)
             II (przen.) rozbity, zdegenerowany, zepsuty
                  (ватык юллар - zniszczone drogi)
             III niesprawny, zepsuty, nieczynny
                  (ватык телефон - nieczynny telefon)
             IV (przen., potocz.) nieprawidłowy, łamany. kulawy, nieporadny
                  (ватык тел белән - łamanym językiem)
             V odłamek, skorupka
                  (көзге ватыкгы - odłamek lustra)
ватылган - rozbity, stłuczony
ватылучан - kruchy
вафат - śmierć
вә - (książk.) i
вәгазь - I (rel. ) kazanie, homilia
                  (Мулла мәчеттә яхшылыкка өндәп вәгазь укыды.
                        - Mułła w meczecie wygłaszał kazanie wzywając do dobrych uczynków.)
                  (Таудагы вәгазь - Kazanie na górze)
             II (potocz., przen.) pouczenie, instrukcja, wskazówka
                  (Безгә вәгазьләр кирәкми. - Nie trzeba nam pouczeń.)
вәгьдә - obietnica
вәгьдә ит-әргә - obiecywać
вәзир - I (hist., polit.) wezyr
            II (szach.) hetman
вәкил - przedstawiciel, agent, reprezentant, rzecznik
вәкиле бул-ырга - prezentować
вәкиллек - (w różn. znacz.) upoważnienie, pełnomocnictwo, plenipotencja, przedstawicielstwo
                  (суд вәкиллеге - pełnomocnictwo sądowe)
                  (дипломатик вәкиллек - przedstawicielstwo dyplomatyczne)
вәләкин - (książk.) lecz, jednak
вәсвәсә - I pokuszenie, pokusa, omamienie,
                II podejrzenie, posądzenie, obawa, zwątpienie zaniepokojenie
вәхши - (w różn. znacz.) dziki, dzikus
              (вәхши кабиләләр - dzikie plemiona)
велосипед - rower
верфь - stocznia
винт - I wkręt (patrz też: шөреп)
          II śruba
              (винт сыры - gwint)
         III wint (gra karciana)
власть - władza
воеводалык - województwo
вокзал - dworzec
              (тимер юл вокзалы - dworzec kolejowy)
              (елга вокзалы - dworzec rzeczny)
волейбол - (sport.) siatkówka
                    (волейбол ятьмәсе - siatka do gry w siatkówkę)
вөҗдан - sumienie (patrz też: иман III
                (вөҗдан иреге - wolność sumienia)
вөҗдан белән - sumiennie, rzetelnie, uczciwie
врач - (med.) lekarz (patrz też: табиб)
вуз - uczelnia wyższa (skrót z rosyjskiego: высшее учебное заведение) (patrz też: югары уку йорты)
выжылда-рга - bzyczeć, brzęczeć, buczeć

Г

г., гг. (гасыр, гасырлар) – wiek, wieki
гадел - I prawy, sprawiedliwy,
            II godziwie, sprawiedliwie,
            III prawdziwie
гадәт - I nawyk, przyzwyczajenie, zwyczaj, praktyka, nałóg
                (чир китәр, гадәт китмәс - (przysłowie) choroba przejdzie, nałóg nie)
            II upodobanie, sposób postępowania, zwyczaje
                (кеше сүзен бүлү - начар гадәт - przerywanie rozmówcy to zły zwyczaj)
            III maniery
                (байлар гадәте - arystokratyczne maniery)
            IV w liczbie mnogiej: гадәтләр obyczaje, tradycja, patrz też: гореф-гадәт
                (кунакчыллык гадәтләре - obyczaje (tradycja) gościnności)
гадәти түгел (булмаган) - niepospolity
гадәтлән-ергә - przywyknąć
гадәттә - przeważnie, typowo, zwykle
гадәттәге - pospolity, zwykły
гадәттән тыш - niezwykły, rzadki
гадәттән тыш зур - gigantyczny
гаделлек - I sprawiedliwość
                        (аделлек эзлә-ргә - szukać sprawiedliwości)
                    II uczciwość, zacność, prawość
                    III obiektywność, bezstronność
гаделлек белән - sprawiedliwie, uczciwie
гаделлексез - I niesprawiedliwy, nieuczciwy
                       II nieobiektywny
                      III niezasłużony
                           (гаделлексез җәза - niezasłużona kara)
Гадән, Гадән бакчасы - (relig.) Eden, Raj, Ogród Rajski (patrz też: җәннәт, оҗмах)
гади - I skromny, zwykły, pospolity,
          II prosty (nieskomplikowany)
гади елак карчыга - (zoolog.) myszołów zwyczajny
гади карлыган - (biolog.) porzeczka zwyczajna
гаеп - I wina, przestępstwo
              (Гаебе ни? - Jaka jest (jego) wina?)
              (Гаебенә күрә җәзасы. - Przestępstwo domaga się kary.)
          II grzech, karygodny postępek
              (гаепкә санарга - uznawać za grzech)
          III wada, defekt, niedostek
              (Aндый гаеп мулла кызныңда да була. - (powiedzenie) Taką wadę to ma nawet córka mułły.)
          IV pretekst, powód
              (тавыш чыгарырга гаеп эзлә-ргә - szukać pretekstu do awantury (podnoszenia głosu))
гаепле - winny
гаеплә-ргә - obwiniać, posądzać, osądzać
гает - (relig.) religijne święto u muzułmanów, obchodzone dwa razy w ciągu roku
              (Корбан гаете - Kurban bajram, święto ofiarowania)
              (Рамазан (ураза) гаете - święto po zakończeniu Ramadanu
гаҗәеп - zadziwiający, zaskakujący
гаҗәп - I patrz: гаҗәеп
            II cudowny, cudny, przepiękny, wspaniały
                (Гаҗәп безнең халык! - Nasz naród jest wspaniały!)
            III niezwykły, dziwny, osobliwy
            IV cud, cudo, dziwo, zachwycający obraz
                (Узган елда бер гаҗәп булды. - W zeszłym roku zdarzył się cud.),
            V (predykatyw) cud, dziwo
                (Һич тә гаҗәп түгел. - to żadne dziwo)
                (Гаҗәп яхшы! - Jest cudownie dobry!)
гаҗәп хәл - dziwnie
гаҗәпкә калдыр - sensacja
гаҗәплән-ергә - zdziwić się
гаҗәпләнү - zaskoczenie, zdziwienie
гаҗәпсен-ергә - dziwić się (trochę)
газ - (chem., biolog.) gaz, gazy
газап - tortura, męka, cierpienie, katusza, udręka
газапла-рга - I dręczyć, dokuczać, męczyć, katować
                          (Газаплама хайванны. - Nie męcz zwierząt.)
                          (йокысызлык газаплый - bezsenność męczy)
                       II torturować, torturami wymuszać zeznania
                          (Газаплауларга түзә алмый. - Nie wytrzymuje tortur.)
газаплаучы - dręczyciel, siepacz, kat
газет - gazeta
газиз - I drogi, miły sercu, ukochany, bezcenny
              (җанга газиз ата-баба туфрагы - droga sercu ziemia ojczysta (ziemia przodków))
            II bezcenny, jedyny, niezwykły
              (газиз җанын кызганмау - nie oszczędzać nikogo)
гаилә - I rodzina
              (Раштуа – ул гаилә бәйрәме. - Boże Narodzenie to święto rodzinne.)
            II (biolog.) rodzina (w klasyfikacji biologicznej)
гайбәт - I plotka, pogłoska, gadanie, słuchy
              II oszczerstwo, pomówienie, kalumnia
гайрәтләнеп - energicznie, śmiało
Гайсә - (relig., hist.) Jezus (patrz także: Иса)
            (Гайсә Мәрьямның баласы булып туды. - Jezus urodził się z Maryi.)
Гайсә Мәсих - (relig. chrześć.) Jezus Chrystus
Гайсә пәйгамбәр - (relig. mahomet.) prorok Jezus
галәм - I kosmos, wszechświat, świat
                (галәмгә очу - lot w kosmos)
                (галәм яратылышы - pochodzenie świata)
            II ludzkość, społeczeństwo
                (бу эшкә галәм ни әйтер - co powie na to społeczność świata)
            III ludzie, krąg ludzki
                (дин галәме - duchowieństwo, ludzie kościoła)
            IV (przen.) królestwo, świat
                (хайваннар галәме - królestwo zwierząt, fauna)
                (үсемлекләр галәме - królestwo roślin, flora)
                (әкиятләр галәме - świat bajek)
            IV (przen.) życie
                (кызлык галәме - panieństwo, życie panieńskie)
галәмәт - I znak, karb, notatka
                    (галәмәт куя-рга - robić notatkę)
                II cecha, oznaka, symptom
                    (яз галәмәтләре - oznaki wiosny)
                    (курку (каушау) галәмәте - oznaki strachu (zmieszania))
               III cudo, nadzwyczajne zjawisko
                    (табигатьтә булып торган галәмәтләр - cuda przyrody)
               IV zadziwiająco, bardzo, zbyt, zanadto
                    (галәмәт чибәр - bardzo piękny, przepiękny)
                    (галәмәт озын - zadziwiająco długi, bardzo długi)
галерея - (w różn. znacz.) galeria (np. galeria zdjęć, obrazów)
гали - I wielki, duży, wysoki
              (гали шәхес - duża ilość)
              (гали мәдәниятле халык - naród o wysokiej kulturze)
          II wyższy, starszy
              (гали мәктәп - szkoła wyższa)
              (гали сыйныфта уку - chodzić do (uczyć się w) starszej klasie)
          III (relig.) boski, dany od Boga
галиҗәнап - (książk.)
                      I dostojny, czcigodny, honorowy
                     II szlachetny, wspaniałomyślny, wielkoduszny
галим - I uczony, specjalista w jakiejś dziedzinie nauki,
            II człowiek wykształcony, uczony
галлон - galon (miara objętości)
галстук - krawat
гальваник - (chem., fiz.) galwaniczny
                      (гальваник элемент - ogniwo galwaniczne)
гамак - hamak
гамәл - I działanie, czyn, sprawa,
                (гамәл алгорифмы - algorytm funkcjonowania)
            II środek, sposób, możliwość,
            III (matemat.) działanie
гамәли - I praktyczny, doświadczalny
                (назари вә гамәли белем - nauki teoretyczne i doświadczalne)
              II rzeczywisty, faktyczny
гамәлле - I pracownik, robotnik, człowiek pracy
                II aktywny, zajęty działaniem
               III (matemat.) składający się z iluś działań
                    (дүрт гамәлле мәсьәлә чиш-әргә - rozwiązać zadanie z czterema działaniami)
гаммә - I (książk.) tłum, ciżba, czereda, masa
             II warstwa, klasa,
                (эшче вә крестьян гаммәсе - klasa robotniczo-chłopska)
                (зыялылар гаммәсе - inteligencja, warstwa wykształconych)
гамми - I (książk.) ludowy, plebejski
             II (przen.) niewykształcony, ciemny, ignorancki
                (гамми карт - prymitywny dziadyga)
гамь - I smutek, zmartwienie, żałoba, nostalgia
          II fatyga, opieka, troska, zabiegi, krzątanina
гамьсез - beztroski, lekkomyślny, niedbały
гангстер - gangster, bandyta
ганимәт - (wprost i przen.) łup, zdobycz wojenna
гараж - garaż
гарасат - I burza, huragan, tajfun
                II (relig.) Sąd Ostateczny, Armagedon
                    (гарасат көннәре - koniec świata (dni))
                    (гарасат мәйданы - miejsce ostatniego sądu)
Гарәбстан - (geogr.) Arabia
                    (Согуд Гарәбстаны Патшалыгы - Królestwo Arabii Saudyjskiej)
Гарәп - Arab, arabski
Гарәп хатыны (кызы) - Arabka
гарәп цифры - cyfry arabskie
гарәпчә - I po arabsku, w języku arabskim
                    (гарәпчә сөйләш-ергә - mówić po arabsku)
                II arabskim alfabetem
                    (гарәпчә язылган хат - list napisane alfabetem arabskim)
гардероб - garderoba, szatnia
гариза - oświadczenie, podanie, petycja
гарип - kaleka, inwalida
гармун - harmonia, akordeon
                (авыз гармуны - harmonijka ustna, organki)
гармунчы - harmonista
гаскәр - wojsko
гаскәри - wojenny
гасыр - stulecie, wiek
гауга - I szum, wrzawa, hałas, zamieszanie
           II spór, kłótnia, waśń, niezgoda, skandal, awantura
                (варислык гаугасы - spór o spadek, roszczenia spadkowe)
                (җир гаугасы - konflikt agrarny)
                (гауганы туктатырга - zakończyć zwadę)
гафу - wybaczenie
гафу ит-әргә - przebaczać, wybaczyć
              (гафу итегез - wybaczcie, przepraszam)
гаһел - I przysięga, ślubowanie
                (гаһелне боз-арга - złamać przysięgę)
                (Шәригать буенча гаһел иманнан була. - Według szariatu przysięga to wyznanie wiary w Boga)
            II obietnica, przyrzeczenie
                (мәхәббәт гаһелен ишетү - obietnica miłości)
            III umowa, porozumienie, układ, pakt, obietnica
                (гаһел буенча - zgodnie z umową)
гашыйк - zakochany, kochający
                (табигатькә гашыйк кеше - człowiek kochający przyrodę)
гаять - I bardzo, wielce, niezwykle, nazbyt, nadzwyczajnie
           II (jako partykuła wzmacniająca) bardzo, wielce
                (гаять көчле характер - bardzo silny charakter)
                (гаять матур - bardzo piękna(y))
          III tworzy odpowiednik stopnia najwyższego przymiotnika:
                (гаять мәрхәмәтле - najmiłosierniejszy)
                (гаять тирән - najgłębszy)
                (гаять авыр - najcięższy)
гәҗит - gazeta
гәзит - gazeta
гәп - rozmowa, przemówienie, oracja
гәрәбә - bursztyn
гәрипләндер-ергә - kaleczyć, oszpecać, deformować
гәриплән-ергә - okaleczyć się, stać się kaleką
гәрчә - I chociaż, choć, mimo wszystko,
            II jednak
гәүдә - I figura, postać, sylwetka
                (Гәүдәсе үскән (бар), башы үсмәгән (юк). - (przysłowie) Wyrosnąć wyrósł ale rozumu nie nabrał.)
            II tułów, kadłub, tors, popiersie, biust
                (шагыйрьнең бронза гәүдәсе - brązowy biust poety (o pomniku))
            III ciało (martwe), trup, zwłoki
                (сугыштан һәлак булганнарның гәүдәләре - zwłoki poległych w bojach)
            IV stan, kibić, talia
                (ирләр күлмәгенең гәүдәсе - talia męskiej koszuli)
            V korpus, kadłub
                (бозваткычның авыр гәүдәсе - masywny kadłub lodołamacza)
           VI pień (drzewa)
                (агач гәүдәсе - pień drzewa)
гәүһәр - I perła
              II kamień szlachetny, klejnot
гәүһәрче - jubiler, złotnik
гәүһәрчелек - jubilerstwo, złotnictwo
гел - I zawsze, w każdym czasie, często
            (Мин гел сине уйлыйм. - Zawsze myślę o tobie.)
        II nieustannie, bez przerwy, ciągle
            (гел тиргәргә - ciągle kląć)
гел-гел - zawsze, ciągle, nieustannie
гелий - (chem.) hel (helium)
генә - patrz: гына
генерал - (wojsk.) generał
генерал-майор - (wojsk.) najniższy stopień generalski (w Wojsku Polskim generał brygady)
генерал-лейтенант - (wojsk.) stopień generalski (w Wojsku Polskim generał dywizji)
генерал-полковник - (wojsk.) stopień generalski (w Wojsku Polskim generał broni)
география - geografia
геология - geologia
геометрия - geometria
гер - ciężar, ciężarek
гер күтәр-ергә - (sport.) podnoszenie ciężarów
гер күтәрүче - (sport.) ciężarowiec (patrz też:.: герче)
геральдик - heraldyk, specjalista z zakresu heraldyki
геральдика - heraldyka
герб - herb
гериатрия - (med.) geriatria
герман - I germański, niemiecki
                  (герман телләре - języki germańskie)
              II Germanin, Niemiec
                  (герман гаскәрләре - wojska germańskie (niemieckie))
              III (potocz.) Niemcy
германияле - Niemiec, mieszkaniec Niemiec
герой - (w różn. znacz.) bohater
геройларча - bohaterski
герцог - książę
герче - (sport.) ciężarowiec (patrz też: гер күтәрүче)
гиз-әргә - podróżować
гилза - (militar.) łuska (część naboju)
гимн - hymn
гипс - gips
гитара - gitara
голәма - I (książk.) uczeni, wykształceni (liczba mnoga od галим)
              II znawcy prawa muzułmańskiego, duchowieństwo
гомер - I życie
            II z czasownikiem przeczącym: nigdy, nigdy w życiu
              (Гомердә онытмыйм. - Nigdy nie zapomnę.)
гомер-гомергә - po wsze czasy, na wieki wieków, wiecznie; zawsze
гомергә - póki życia, na zawsze,
гомерле - I wieloletni
                II długowieczny
гомерлек - I na całe życie
                  II wieczny, dozgonny, dożywotni
гомерсез - niewieloletni, krótkoterminowy
гомумән - całkiem, w całości
гомуми - I całościowy, ogólny,
              II w wyrażeniach złożonych oddaje się przedrostkiem ogólno-
                    (гомуми белем мәктәбе - szkoła ogólnokształcąca),
              III uniwersalny, globalny, wszechświatowy
                    (гомуми коралсызлану - światowe rozbrojenie),
              IV jedyny, wyłączny, zjednoczony
гонорея - (med.) rzeżączka, tryper (patrz też: триппер)
горбәт - I (książk.) tyłaczka, podróżowanie na obczyźnie, z dala od ojczyzny,
              II samotność
горбәт гизү - tułać się (na obczyźnie)
горбәтче - tułacz
гореф-гадәт - I obyczaje, zwyczaje, sposób życia
                            (иске гореф-гадәт - dawne obyczaje)
                       II tradycja
                           (Монда урнашкан гореф-гадәт буенча. - Zgodnie z miejscową tradycją.)
горур - dumny
горурлык - duma
горурлан-ырга - I być dumnym, szczycić się, chlubić,
                            II nosić się dumnie, pysznić się
горчица - I (botan.) gorczyca (sinapis)
                II (kulin.) musztarda
горчица газы - (chem.) gaz musztardowy
гөбəдия - (kulin.) gobedija, (potrawa kuchni tatarskiej)
гөл - I (botan.) kwiatek, roślina doniczkowa
        II (botan.) róża
            (гөл куагы - krzak różany)
гөл чүлмәге - wazon
гөләндәм - I (książk.) strojny, kształtny, postawny, z wdzięczną figurą
                    II (dial.) bukiet kwiatów
гөмбә - I (biol.) grzyb
                (ашарга яраклы гөмбәләр - grzyby jadalne)
                (агулы гөмбәләр - grzyby trujące)
                (гөмбә эшләпәсе - kapelusz grzyba)
                (гөмбә аягы - trzon (noga) grzyba)
            II (biol.) huba
            III (przen.) grzybek (do osłony przed deszczem, słońcem)
гөмбәз - (arch.) kopuła, sklepienie
гөнаһ - I (relig.) grzech, grzech pierworodny
                (гөнаһларны кичерү - odpuszczanie grzechów),
                (Йа хода, гөнаһларымны ярлыка (кичер). - Boże, odpuść mi moje grzechy.)
            II występek, przestępstwo, wina, przewinienie
            III grzeszek, błąd, brak
                (балачак гөнаһлары - grzechy dzieciństwa)
            IV jako wtrącenie: гөнаһтыр! - słowo honoru! niech to licho!
гөрелте - I łoskot, łomot, grzmot
                    (туплар гөрелтесе - grzmot dział)
                II szemranie, szmer
                    (гөрләвекләр гөрелтесе - szmer strumyków)
               III szum, gwar, hałas, rwetest, gwałt
                    (шәһәр гөрелтесе - miejski gwar)
                    (Гөрелте күтәрелде. - Podniósł się rwetest.)
гөрләвек - potok, strumyk
гөрлә-ргә - I (wprost i przen.) gruchać,
                    (күгәрченнәр гөрли - gołębie gruchają)
                    (Кыз ашыкмый гына гөрли бирә. - Dziewczyna bez pośpiechu kontynuowała gruchanie.)
                  II szumieć, hałasować
градус - (w różn. znacz.) stopień (jedn. miary)
               (туксан градуска борыл-ырга - przekręcić się o 90 stopni)
               (градусы күтәрү - wzrost temperatury)
градус үлчәгеч - termometr (patrz też: термометр)
градусник - termometr (patrz też: термометр)
гражданин - obywatel
грач - (zoolog.) gawron (corvus frugilegus)
грипп - (med.) grypa
             (грипп белән авырырга - chorować na grypę)
гриф - I (mitolog.) gryf
          II (zoolog.) gryf, sęp
              (көрән гриф - sęp kasztanowaty),
          III (muzycz., sport.) gryf
грифель - rysik, grafit
грифтар - (predykatyw, książk.) uległy, poddany (czemuś), zgubiony
грифтарлык - (książk.) skłonność (do czegoś), podatność (na co)
группа - (w różn. znacz.) grupa
              (бер группада ук-ырга - uczyć się w pierwszej grupie)
              (кан группасы - grupa krwi)
груһ - grupa, gromada, wataha
груша - (botan.) grusza (pyrus)
губка - gąbka
            (резин гу́бка - gumowa gąbka)
            (табигый гу́бка - gąbka naturalna)
гудок - (w różn. znacz.) gwizdek, syrena, klakson, sygnał
            (завод гудокы - syrena fabryczna)
гүзәл - I piękny, przepiękny
            II dobry, świetny, wspaniały
           III w formie dzierżawczej: mój miły, mój luby, ukochany
                (сабыр итик, гүзәлем - cierpliwości, mój miły)
гүя (гүяки) - niby, jakby, jak gdyby
                      (Гүя табигать тәмле йокыга талган. - Tak jakby przyrodę ogarnął słodki sen.)
гыж-гыж кил-ергә - krztusić się, dławić się, dusić się
гыйбад - (książk.) bezsensowny, głupi, bezmyślny, ignorancki
гыйбадәт - I (relig.) modlitwa, pielgrzymowanie, nabożeństwo, modlenie się
                    (көнен-төнен гыйбадәтә үткәрү - dzień i noc spędza na modlitwach, dzień i noc modli się)
                  II (relig.) uwielbienie, adoracja, ubóstwianie, kult, czczenie, hołd, uszanowanie
                    (изгеләр каберенә гыйбадәткә бар-ырга - pielgrzymować do grobów świętych)
гыйбадәтханә - świątynia, dom modlitwy,
                          (поляклар гыйбадәтханәсе - kościół),
                          (буддистлар гыйбадәтханәсе - pagoda),
                          (руслар гыйбадәтханәсе - cerkiew),
                          (еврейлар гыйбадәтханәсе - synagoga),
                          (мөселманнар гыйбадәтханәсе - meczet),
                          мәҗүсиләр гыйбадәтханәсе (славяннарда) - gontyna),
                          (лютераннар гыйбадәтханәсе - zbór)
гыйбадәтче - człowiek pobożny, pielgrzym
гыйбадәтчел - wierzący, religijny, pobożny, nabożny
гыйбарә - I fraza, wyrażanie, wypowiedź,
                  II wyimek, cytat, urywek, wypis
гыйбрәт - lekcja
гыйлем - I wiedza, nauczanie, oświata
               II nauka
гыйльми - naukowy, uczony
гыйнвар - styczeń
гыйшык - miłość
гына - (partykuła)
            I tylko, zaledwie,
            II nieźle, nienajgorzej, dość,
            III tylko co, dopiero co
                  (Автобус хәзер генә килде - Autobus dopiero co przyjechał),
            IV by
                  (кайда гына булмасын - gdzie by nie było)
гырла-рга - I chrapać (wydawać dźwięk chrapania)
                      (гырлап йокла-рга - chrapnąć sobie, spać)
                  II (przen.) spać
                      (Картлар күптән гырлый. - Starcy dawno chrapią (śpią).)

Д

да - I (partykuła wzmacniająco-sprawcza) również, i, także, nawet, ani (nie), już (patrz też: дә a także та/тә)
          (Ул да ашыга. - On też się śpieszy.)
          (сорама да - ani nie pytaj, nawet nie pytaj)
          (Һи, онытканмын да. - Ba, on już zapomniał.)
          (Tирә-юньдә бер җан иясе дә күренми. - Wokół nie widać żywej duszy.)
          (Бу һич тә дөрес түгел. - To już jest zupełnie nieprawdziwe.)
          (Кешедән дә акыллырак җан иясе юк. - Nie ma istoty rozumniejszej od człowieka.)
      II (spójnik) i, i już, ale, jednak, choć, chociaż, jeśli nawet, niechby
          (кайтты да китте - wział i wyjechał, wyjechał i już)
          (сөйлим дә бирәм - wezmę i powiem, powiem i już)
     III (spójnik) każdy, każdo-, co-
          (ел да - każdego roku, corocznie)
давыл - (wprost i przen.) burza, zamieć, huragan, cyklon, sztorm
                (давыл өермәсе - huraganowy wicher)
                (революция давылы - burza rewolucji)
давыл кошы - (zoolog.) burzyk, nawałnik burzowy
давыл үләне - (przen.) obieżyświat
давыллы - burzliwy
дага - podkowa
дагала-рга - I kuć, podkuwać
                  (атны дагала-рга - kuć konia),
              II (przen.) bajerować, oszukiwać, okpiwać
даим - zawsze, patrz też: һәрвакыт
даими - nieustanny
даими агым - (fiz., techn.) prąd stały
даими ток - (fiz., techn.) prąd stały
даирә - krąg, środowisko, społeczność
дала - step
дан - I duma,
        II rozgłos, sława
данә - egzemplarz, sztuka
Дания - (geograf.) Dania
дар - szubienica
          (дарга ас-ырга - powiesić na szubienicy)
дар агачы - szubienica
дарула-рга - I patrz: дәвала-рга,
                     II opryskiwać (rośliny), zaprawiać (nasiona), traktować chemikaliami
дардар агачы - (botan.) jesion, patrz też: корычагач
дару - I lek, lekarstwo, medykament
              (дару төймәсе - tabletka (lekarstwo))
          II (przen.) środek, sposób
дарулан-ырга - leczyć się
даруханә - apteka
дары - (militar., chem.) proch
            (дары исен иснәргә - powąchać prochu (być na wojnie))
дастан - (literat.) destan (rodzaj eposu, poematu bohaterskiego)
                ("Идегәй дастаны" - destan o Edygeju (zwycięzcy w bitwie nad Worsklą, z 1399))
дата - data
дау - I kłótnia, sprzeczka, zwada, awantura, skandal
        II proces, sprawa (sądowa), powództwo
        III (przen.) walka, bój, starcie
даһи - I genialny, wielki (poeta, wódz, umysł, dzieło),
          II geniusz, człowiek genialny, tytan, gigant
              (даһи фикер ияләре - giganci myśli),
          III wódz, przywódca
              (бөек даһи - wielki przywódca)
дә - patrz: да a także та/тә
дәва - (wprost i przen.) lekarstwo, środek leczniczy
дәвала-рга - (wprost i przen.) leczyć
дәвалан-ырга - leczyć się
дәвалана торган - uleczalny
дәвалап була торган - uleczalny
дәвам - I przedłużenie, kontynuacja
                (романның дәвамы - kontynuacja powieści)
дәвам ит-ергә - I przedłużać się, trwać w dalszym ciągu, ciągnąć się,
                          II kontynuować (patrz też: дәвам иттер-гә)
дәвам иттер-гә - kontynuować (patrz też: дәвам ит-ергә II)
                            (сәяхәтне дәвам иттер-гә - kontynuować podróż)
дәвам иттерүче - kontynuator
дәвамлы рәвештә - stale, nieprzerwanie
дәвамында - podczas, w ciągu
дәвамчы - kontynuator, następca, spadkobierca
дәвер - I epoka, okres, czas, wiek,
            II (relig.) modlitwa o odpuszczenie grzechów zmarłego
дәверче - (książk., relig.) wypełniający obrządek дәвер (patrz: дәвер)
дәгъва - I pretensja, roszczenie, żądanie
                  (хаксыз дәгъва - bezprawne roszczenie)
              II skarga, pozew, zażalenie, reklamacja
                  (дәгъва хокукы - prawo do reklamacji)
             III konflikt, spór
                  (Дәгъва озак дәвам итте. - Konflikt długo się przeciąga.)
дәлил - dowód, argument, potwierdzenie
дәлиллә-ргә - potwierdzać, poświadczać, udowadniać, uzasadniać
                        (мисаллар белән дәлиллә-ргә - udowadniać za pomocą przykładów)
дәрес - lekcja, zajęcia
дәреслек - podręcznik
дәрәҗә - I ranga, szarża, stopień, tytuł
                (фәннәр докторы дәрәҗәсе - stopień doktora nauk),
            II poziom, stopień, rząd, klasa
                (тормыш дәрәҗәсе - poziom życia),
                (югары дәрәҗәле белгеч - specjalista wysokiej klasy),
            III reputacja, prestiż, autorytet,
            IV (lingw.) stopień
                (сыйфат дәрәҗәләре - stopień przymiotnika),
            IV (lingw.) strona
                (фигыль дәрәҗәләре - strony czasownika),
            IV (matemat.) potęga
                (дәрәҗәгә күтәр-ергә - podnosić do potęgi),
            V w połączeniu z czasownikiem җит-әргә - dochodzić do (jakiegoś) stanu, ledwo nie ...
                (елар(лык) дәрәҗәгә җит-әргә - ledwo nie zapłakać),
            VI w miejscowniku w połączeniu z przymiotnikiem - w ... stopniu, do ... stopnia (poziomu)
                (бертигез дәрәҗәдә - w równym stopniu),
                (танымаслык дәрәҗәдә үзгәр-ергә - zmienić się nie do poznania)
дәрман - siła
дәрт - namiętność, zapał, energia
дәрт белән - energicznie
дәртләндер-ергә - zachęcać, ośmielać, namawiać, popierać
дәртле - I namiętny, gorliwy, żarliwy, entuzjastyczny
                  (дәртле мәхәббәт - namiętna miłość)
              II buńczuczny, czupurny, zawadiacki, pełen temperamentu, żwawy
                  (дәртле елмаю - zawadiacki uśmiech)
дәртсез - ospały, bierny, pasywny, inercyjny, bezwładny, beznamiętny, obojętny
дәрья - I (książk.) duża rzeka, szeroki nurt
                (дәрья булып агарга - płynąć szerokim nurtem)
            II (gwarowo, rzadko) morze
                (дәрьяда сәяхәт - podróż po morzu)
            III (przen.) morze
дәү - I duży, ogromny, wysoki (o ludziach, przedmiotach)
            (дәү йортлар - wielkie domy)
            (дәү егет - wysoki młodzieniec)
        II starszy, wiekowy
            (авылның иң дәү кешеләре - najstarsi ludzie wioski)
дәү әни - babcia, babka
дәү әти - dziadziuś, dziadek
дәүләт - I państwo, państwowy,
              II bogactwo, dostatek, sukces, status, dobro (czyjaś korzyść, zysk)
дәфнә агачы - (botan.) laur, wawrzyn
дәфнә яфрагы - (kulin.) liść laurowy
дәфтәр - zeszyt
дәһри - I (książk.) bezbożny, ateistyczny, wolnomyślny
            II (książk.) bezbożnik, ateista, wolnomyśliciel, materialista
дәһрилек - ateizm, bezbożnictwo
дәһшә - strach
дәшмә-скә - milczeć
                    (дәшмә! - Milczeć! Cicho tam!)
дәш-әргә - I zwracać się (do kogoś), patrz też: эндәш-ергә I
                  II zapraszać, wzywać
двигатель - (techn.) silnik
дворян - (hist.) szlachcic, szlachcianka
              (рус дворяннары - szlachta rosyjska)
дежур торучы - dyżurny
дежур тор-ырга - dyżurować
декабрь - grudzień
демократия - demokracja
депозит - depozyt
депутат - deputowany, poseł, radny
дер, дер-дер, дер-дер ит-әргә (кил-ергә) - trząść się, drżeć, wibrować (patrz też: дерелдə-ргə)
дерелдәвек - drżący, trzęsący się, patrz też: койка
дерелдәвекле - drżący, trzęsący się
дерелдәвекле ашамлык - galareta
дерелдə-ргə - I (wprost i przen.) trząść się, drżeć
                       II wibrować, brzęczeć
джем - (kulin.) dżem
джунгли - dżungla
ди - (wtrącenie) podobno, powiada(ją) (czas teraźn., 3. osoba czasownika дия-ргә, l.mn.: диләр)
       (Абаганың да чәчәге була, ди. - Podobno paproć może mieć kwiaty.)
       (Аны элек бик бай булган диләр. - Powiadają, że był bardzo bogaty.)
       (Яшәгән ди, булган ди әби белән бабай. - Żyli byli sobie dziad i baba.)
ди-яргә - I powiedzieć, mówić, przemawiać
                  (Нәрсә дидең? - Co powiedziałeś?)
                  (Моңа нәрсә диярсез инде. - Co na to powiecie?)
                  (Aвыру сәләмәтләнде дисең дә ярый. - Można powiedzieć, że chory wyzdrowiał.
               II określać, nazywać
                  (Моңы нәрсә дияргә инде? - Jak to nazwać?)
                  (Мондый кыю кешеләргә герой диләр. - Takich odważnych ludzi nazywają bohaterami.)
               III uważać, sądzić, twierdzić
                  (Aны берни белми дисезме? - Sądzicie że on niczego nie wie?)
                  (Ул да шулай ди. - On także tak uważa.)
               IV Chcieć, zamierzać, myśleć
                  (Бүген үк кайтырмын дигән иде. - Chciał wrócić właśnie dzisiaj.)
диван - kanapa, tapczan
дивана - I głupi, nienormalny, niepoczytalny, obłąkany, świr,
              II cudaczny, nie z tego świata,
              III (przen.) niedorzeczny, nonsensowny, absurdalny, głupi
дивар - ściana, mur
дигән - I nazywany, noszący imię, zwany, znany jako (słowo posiłkowe odzielające cudzą, cytowaną myśl)
                (Париж дигән мәшһүр шәһәр - Paryż znany jako wspaniałe miasto)
                (Әхмәт дигән балта остасы - cieśla o imieniu Ahmet),
                (Таулар артында Чиләбә дигән бер шәһәр бар. - Za górami jest miasto które nazywa się Czelabińsk.)
            II o tym, że...
                (Дошман җиңелде дигән хәбәр яшен тизлеге белән таралды.
                - Wieść o tym, że wróg został pokonany rozchodziła się błyskawicznie.)
            III w ten (tę, to) ... gdy
                (Концерт башлана дигән минутта. - Koncert rozpoczął się w tę chwilę gdy powinien)
            IV dla (kogo, czego) (przeznaczony)
                (әнигә дигән бүләкләр - prezenty (przeznaczone) dla matki),
                (малга дигән азык - karma dla owiec)
дигәндә - (poimek) aby, żeby, z powodu, ze względu, na konto, z powodu, dla, w interesie (kogoś)
                (Сез дигəндə - без идəндə - (powiedzenie) Dla was zrobimy wszystko.)
                (Арулык дигәндә, без шапшак карчыклар кебек. - Co do czystości jesteśmy niechlujni jak staruchy.)
диген - powiedz (nieprawidłowa forma trybu rozkazującego w 2. osobie czasownika дия-ргә)
            (Үзем күрдем диген. - Powiedz co sam widziałeś.)
диел-ергә - być nazywanym, nazywać się (strona bierna od ди-яргә)
                    (карарда болай диелгән - tak to jest nazywane w werdykcie)
диктор - spiker, speaker
                (телевидение дикторы - spiker telewizyjny)
дикъкать - uwaga
дикъкатьле - czujny, uważny
диләр - patrz: ди
дилбегә - wodze, cugle, lejce
дилетант - dyletant
димәк - I (wtrącenie) tak więc, dlatego, tak oto, tym sposobem, w wyniku
                (Димәк, бу турыда да алдан билгеле булган - Tak więc było to wiadome wcześniej.)
                (Димәк, иртәгә очрашабыз. - Zatem, jutro się spotkamy.)
дин - religia, wyznanie
динамик - I (tech.) głośnik,
                II (tech.) rozrusznik, starter, silnik pomocniczy,
                III (fiz.) dynamiczny
дини - religijny, wyznaniowy, teologiczny, pobożny
дини булмаган - świecki
динсез - niewierzący, ateista
диңгез - morze, morski
диңгездә - morski
диңгезче - marynarz
дип - (poimek) aby, dla, gwoli, jako (imiesł. przysł. towarzysz. od ди-яргә)
            (Карт ишегалдына утын кисәргә дип чыкты. - Staruszek wyszedł na dwór (po to by) narąbać drew.)
            (Аны көчле дип саныйлар. - Uznają go za silnego.)
            (Язылган сөйлəм текст дип атала. - Słowa napisane nazywane są tekstem.)
            (Шаяртасыз дип уйлыйм. - Myślę, że żartujesz.)
            („Дəшмə” - дип пышылдады ул. - „Milcz” - wyszeptał.)
            (Бу ил Русия дип атала. - Ten kraj nazywa się Rosją.)
дип сана-рга - utwierdzać
дипломат - dyplomata
                (дипломатлар корпусы - korpus dyplomatyczny)
дирбия - I przedmioty, rzeczy, manatki, sprzęt (w jakimś komplecie)
                  (йорт дирбиясе - sprzęt domowy)
              II wyposażenie, ekwipunek
                  (физика кабинеты дирбиясе - wyposażenie pracowni fizycznej)
              III uprząż (patrz także: сбруй)
                  (ат (җигу) дирбияләре - uprząż końska)
              IV serwis
                  (чәй дирбиясе - serwis do herbaty)
директор - dyrektor
дирһәм - dirhem (jednostka monetarna, także moneta)
дисбе - różaniec
              (дисбе төймәсе - paciorek różańca)
              (дисбе тарт-ырга - przebierać paciorki różańca)
дистә - dziesięć, dziesiątka
дифференциациялә-ргә - rozróżniać, dyferencjować
дию - mówienie (rzeczownik odsłowny od дия-ргә)
диярлек - nieomal, około
дога - I modlitwa, dua
            (кабергә күмү догалары - modlitwy pogrzebowe),
          II błogosławieństwo
дога бир-ергә - pobłogosławić
дога ит-әргә - modlić się, odmawiać duę
доктор - I doktor, lekarz,
              II doktor (stopień naukowy)
                  (филология фәннәре до́кторы - doktor nauk filologicznych)
домен - (biolog.) domena (w klasyfikacji biologicznej)
дорфа - gruby
дошман - przeciwnik, wróg
дошманлык - nienawiść, wrogość, nieprzyjaźń, odraza, wstręt
дошманлык итәргә - nienawidzić
дошманлык кылырга - nienawidzić
дошманлыкта булырга - nienawidzić
дөге - (botan., kulin.) ryż
дөм - zupełnie
дөнья - I (w różn. znacz.) świat
               (дөнья кисәкләре - części świata)
               (дөнья сугышы - wojna światowa)
               (хайваннар дөньясы - świat zwierzęcy (fauna))
               (дөнья әйләнә сәяхәт - podróż dookoła świata (Ziemi))
            II życie
               (Дөнья - үлемле, көн - ахшамлы. - (powiedzenie)
                   Życie ma śmierć, dzień ma wieczór (wszystko ma swój koniec).)
               (Дөнья дөнья инде. - (powiedzenie) Życie jest życiem.)
            II (potocz.) dużo, mnóstwo
               (Дөнья вакыт үтте. - Przeszło mnóstwo czasu.)
дөньяви - świecki
                  (дөньяви белем бирә торган мәктәп - szkoła świecka)
дөньяга караш - światopogląd
дөньякүләм - światowy
дөрес - I prawda,
            II (partykuła) dobro, prawda,
            III (przymiotnik) dokładny, wierny, prawidłowy, poprawny
                (йөздән бер өлешкә кадәр дөреслек белән хисаплап чыгарырга
                   - wyliczyć z dokładnością do jednej setnej)
            IV normalny (normalnie)
            V sprawiedliwy, prawdomówny, wiarygodny (o człowieku)
дөресендә - naprawdę
дөреслә-ргә - potwierdzić
дөресрәге - (wtrącenie, słowo modalne) prawdę mówiąc, w rzeczy samej
дөя - (zoolog.) wielbłąd
драма - (wprost i przen.) dramat
            (өч пәрдәле дра́ма - dramat w trzech aktach)
драматург - dramaturg
дуадак - I (zoolog.) drop, patrz też: дүдәк
              II kawaler, samotny
дуамал - nierozsądny, nieostrożny
дула-рга - I szaleć, hulać (o wietrze, burzy)
                  II ponieść (o koniu)
                  III (przen.) wybuchnąć, irytować się, awanturować się
дулау - awanturowanie się, rozrabianie, wściekłość, szał, furia
дулкын - I fala
                  (диңгез дулкыннары - fale morskie)
              II (fiz.) fala
                  (тавыш дулкыны - fala dźwiękowa)
дулкын йөрткеч - (techn.) falowód
дулкын теориясе - (fiz.) teoria falowa
дулкын яргыч - (techn.) łamacz fal (urządzenie hydrotechniczne)
дулкынлан-ырга - falować
дулкынланган - wzburzony
дулкынландыр-ырга - falować, wzbudzać, wzburzać
дуңгыз - I (zoolog.) świnia
              II (przen.) świnia, niegodziwiec
                  (Дуңгыздан дуңгыз туар. - (przysłowie) świnia rodzi świnę.)
дуңгыз мае - słonina
дус - przyjaciel, krewniak, pobratymiec
          (Дусларыма, туганнарыма ышанып тапшырам. -
              Ufam przyjaciołom, krewniakom.)
дус (кыз) - przyjaciółka
дусларча - I ciepły,
                  II pokojowy, przyjacielski
дуслаш-ырга - zaprzyjaźnić się
дуслык - przyjaźń
дучар бул-ырга = дучар ит-әргә
дучар ител-ергә = дучар бул-ырга
дучар ит-әргә - I podlegać (czemuś), być poddany (czemuś)
                            (җәзага дучар ит-әргә - podlegać karze)
                        II (przen.) wepchnąć (w coś), skazać (na coś)
                            (өметсезлеккә дучар ит-әргә - wtrącić w rozpacz)
                            (һәлакәткә дучар ит-әргә - skazać na klęskę)
душ - tusz, prysznic
          (кайнар душ алу - wziąć gorący prysznic)
дүдәк - (zoolog.) drop, patrz też: дуадак
дүләнә - (botan.) głóg
дүрт - cztery
дүшәмбе - poniedziałek
дым - wilgoć, wilgotność
дымлы - mokry
дыңгырда-рга - grzmieć
дюйм - cal (jedn. miary długości)

Е

егәр - I (przen.) siła, energia
          II siła, moc
          III (fiz.) moc (patrz też.: егәрлек III)
            (двигательнең максималь егәре - moc maksymalna silnika)
егәрле - potężny
егәрлек - I (przen.) siła, energia (patrz też.: егәр I)
                II przebiegłość, szybkość, chyżość (patrz też.: patrz: елдамлык I, II)
                III (fiz.) moc (patrz też.: егәр III)
                IV (fiz.) natężenie
                    (тавыш егәрлеге - natężenie dźwięku),
                    (яктылык егәрлеге - natężenie światła)
егерме - dwadzieścia
егет - I chłopak, młodzian, młodzieniec
              (шәп егет - dobry chłopak)
          II wielbiciel, admirator, zalotnik, kawaler, bałamut
              (Aның егете бар шул. - Ona ma już kawalera.)
         III dżygit, śmiałek, junak, zuch
              (Егет - егетнең көзгесе. - (przysłowie) Dżygit wzoruje się na dżygicie.)
егыл-ырга - I padać, upaść, zawalić się,
                    II polec,
                    III przewrócić się
ел - I czas,
      II rok
      (Яңа ел котлы булсын! - Szczęśliwego Nowego Roku!)
ел саен - corocznie, rokrocznie
ела-рга - I płakać
                II jęczeć
елак - I płaczliwy, ckliwy, łzawy
          II żałosny, żałośliwy, rzewny
елак карчыга - (zoolog.) myszołów
                (гади елак карчыга - myszołów zwyczajny)
                (төкле аяклы елак карчыга - myszołów włochaty)
                (курган елак карчыгасы - myszołów kurhannik)
елан - I (zoolog.) żmija,
          II (przen.) złodziej
еламсыра-рга - popłakiwać
елга - rzeka
елга култыгы - rękaw
елгырлык - I zręczność, sprawność, spryt
                   II szybkość, chyżość, rączość (patrz też: елдамлык II)
                  III (przen.) zaradność, umiejętność, zręczność
                  IV (przen.) przebiegłość, obrotność, kombinatorstwo
елдамлык - I obrotność, przebiegłość, spryt (patrz też: елгырлык I)
                   II szybkość, chyżość, rączość
                      (Жырда егетлек елдамлыгы мактала. - W pieśni sławi się zręczność dżygita.)
                  III (przen.) zręczność, zaradność, roztropność
еллык - I coroczny,
              II rocznica
елмаеп - uśmiechając się
елма-ерга - uśmiechać się
елмаю - uśmiech
елның-елында - corocznie, każdorocznie, z roku na rok
елт - migiem, niezwłocznie, błyskawicznie
елый-елый - I ze łzami, z płaczem (prosić, namawiać, opowiadać itp.),
                    II (przen.) z wielką niechęcią (pojechać, zgodzić się itp.)
елында - I w trakcie roku, za rok,
                II właśnie w tym roku, w ten rok
елъязма - kronika, latopis
                  (рус елъязмалары - rosyjskie latopisy),
                  (Татарстан китап елъязмасы - spisana kronika Tatarstanu)
епископ - (relig.) biskup
ер-ырга - I kopać, przekopywać,
                II drzeć, rozrywać, rwać,
                III rozrywać się, przedzierać się, przebijać się, przedostawać,
                IV miesić, miętosić, mieszać,
                V rozdziawiać
ераграк - potem
ерак - I daleki, odległy,
          II długi
ерак түгел - niedaleko
ераклык - odległość
ерактан - z daleka
ермак - I rowek, żłobek, bruzda
            II wąwóz, jar
           III odnoga, ramię, cieśnina
ерт-ырга - I (w różn. znacz.) rwać, drzeć, porwać, rozrywać,
                  II orać, bruździć jakoś
                  III (przen.) zrywać, zdzierać (maskę, zasłonę)
ерткыч - I zwierzę, drapieżnik
                II (przen.) bestia
                III drapieżny, zachłanny
                IV (przen.) okrutny, nieludzki, bezwzgędny
еш - często, gęsto
еш сораулар - często zadawane pytania, FAQ
ешлыгы - (fiz, techn.) częstotliwość
                 (алмаш агым ешлыгы - częstotliwość prądu zmiennego)

Ж

жалоба - skarga
жәл - szkoda, żal
         (Картны жәл. - szkoda staruszka.)
жәллә-ргә - I żałować, pożałować,
                    II żałować, ubolewać, litować się
жәлләүчән - litościwy
желе - galaretka, żel
жикет - żakiet
жил - wiatr
жу итү - I brzęczeć,
              II (przenośn.) wzdrygnąć się, zamrzeć (o sercu)
жула-рга - brzęczeć, bzyczeć
жуликларча - oszukańczy, krętacki, szachrajski
журнал - żurnal, periodyk, magazyn
журналист - dziennikarz
жуылда-рга - brzęczeć, bzyczeć
жуя-рга - gubić

Җ

җавап - odpowiedź
җавап бир-ергә - odpowiadać
җавап кайтар-ырга - odezwać się
җаваплы - odpowiedzialny
җаваплылык - odpowiedzialność
җаваплылыксыз - nieodpowiedzialny
җавапсызлы - nieodpowiedzialny
җае - jego ład, porządek (przyn. do 3 os. l. poj. od җай) җай - I ład, porządek
         II sposób
җай-әмәл - I sposoby, metody, (przen.) klucz
                     (җай-әмәлен таб-арга - znaleźć wyjście, znaleźć klucz (do zrobienia czegoś))
                  II powód, pretekst
                 III sposobność, sprzyjająca chwila
җайдак - I nieosiodłany, bez siodła
                  (җайдак ат - nieosiodłany koń),
               II jeździec,
              III (zoolog.) gąsienicznik (owad)
җайдакланып - konno, wierzchem
җайланма - urządzenie, mechanizm, układ
                    (периферия җайланмасы - akcesoria)
җайлап - I wygodnie, wygodniej
                  (җайлап утыру - siedzieć, usiąść wygodniej)
               II płynnie, nie śpiesząc się,
              III (przen.) ostrożnie, z taktem
җайлы - I wygodny, poręczny (instrument, pomysł)
              II pomyślny, korzystny (zdarzenie, wariant)
җайлылык - dogodność, wygoda, komfort
җайсыз - niekomfortowy, niewygodny
җамаяк - miska, miednica, naczynie
җан - I dusza (patrz też: кот)
            (Ислам динендә кешенең жанын Газраил фәрештә ала.
                    - W Islamie ludzką duszę zabiera anioł Azrael (anioł śmierci).)
        II duch, duchowy
            (җан азыгы - pokarm duchowy)
        III (przen.) osoba, stworzenie, istota
            (Гаиләдә без дүрт җан - Nasza rodzina liczy cztery osoby.)
            (тере җан - żywa istota)
        IV (przen.) życie, istnienie, bycie
            (Җан малдан татлырак. - (przysłowie) Życie milsze od bogactwa.)
        V (przen.) dusza (towarzystwa)
        VI (przen.) serce moje, najmilsza moja, kochanie
җан зат(ы) - żywa istota
җан исәбен алу - spis ludności
җан керт-ергә - I wskrzesić
                          II (przen.) ożywić, wnieść życie, wnieść nową energię
җан кер-ергә - (relig.) zmartwychwstać
җанкисә - (familiarnie) duszeńka, serdeńko, kochanie
җанлан-ырга - (wprost i przen.) ożywać
җаным - (familiarnie) duszeńka, serdeńko, kochanie
җәберсен-ергә - obrażać się, czuć się szykanowanym
җәгърафия - (książk.) geografia
җәдвәл - I tablica, tabliczka
                    (тапкырлау җәдвәле - tabliczka mnożenia)
               II rozkład, tabela, lista
                    (дәресләр җәдвәле - rozkład zajęć)
җәдитчелек - dżadidyzm (ruch muzułmański w Imperium Ros.)
җәен - latem
җәенке - I szeroki, przestronny
               II rozłożysty
              III płaski, równy, gładki
              IV tępy (nie zwężajacy się na końcu)
җәза - I kara, represja, zemsta
              (тән җәзасы - kara cielesna)
              (Гаебенә күрә җәзасы. - (przysłowie) Jakie przestępstwo taka kara.)
          II (fizyczna) tortura, męka
җәй - lato
җәй көне - latem
җәйге - I letni (występujący latem)
              (җәйге яңгыр - letni deszcz)
            II letni (przeznaczony na lato)
              (җәйге өй - letni dom, dacza)
              (җәйге күлмәк - letnia sukienka)
              (җәйге каникуллар - letnie wakacje)
җәйлек - letni (przeznaczony na lato)
                (җәйлек өй - letni dom, dacza)
                (җәйлек йорт - letni dom, dacza)
җәймәлек - I prześcieradło,
                    II przykrycie, kapa, narzuta
җәймәле - przykryty, z obrusem
җәймәлек - I prześcieradłowy, nadający się na prześcieradło,
                   II obrusowy, nadający się na obrus
җәлт - momentalnie, migiem
җәмәгать - I społeczeństwo (җәмәгать эшлеклесе - działacz społeczny),
                    II zbiorowość, wspólnota, gmina,
                    III obywatele (przy zwracaniu się)
                        (Вакытны әрәм итеп күчереп тә тормагыз, җәмәгать! - Obywatele, nie trwońcie czasu na próżno!)
                    IV rodzina,
                    V żona, małżonka
җәмәгатьләштер-ергә - uspołeczniać
җәмгыять - I społeczność, zbiorowość
                      (кешелек җәмгыяте - ludzka społeczność),
                  II (w różn. znacz.) stowarzyszenie, organizacja
                      (Кызыл Хач җәмгыяте - Organizacja Czerwonego Krzyża),
                  III publiczność, publika, ludzie, krąg ludzi
җәнап - I ekscelencja,
                (Сез Гали җәнаплары - Wasza Ekscelencjo)
             II pan (jako tytuł)
                (илче җәнапләре - pan poseł)
җәнҗал - awantura, kłótnia, waśń, niezgoda
җәннәт - (wprost i przen.) raj (patrz też: оҗмах, Гадән)
                  (Тормыш - җәннәт алды карантины. - Życie to kwarantanna przed rajem.)
җәрәхәт - rana
җәрәхәтлә-ргә - (wprost i przen.) zranić, poranić
җәфа - I ból, cierpienie, męka, katusza, udręczenie
            II (przen.) nieszczęście
җәфалаучы - dręczyciel, siepacz, kat
җәһәт - I prędko, szybko,
            II wkrótce
җәһәтрәк - szybko, pośpiesznie
җәя - I (milit.) łuk (broń)
        II (ling.) nawias
        III (muz.) łuczek, ligatura
җәяү - pieszo
җәяүле гаскәр - (milit.) piechota
җәя-ргә - I słać, pościelić, rozścielać,
                II rozwałkować (ciasto),
                III ujawnić, odsłonić
җебегән - I mokry, wilgotny, namoknięty, rozmoknięty
                II (przen., potocz.) ociężały, ospały, bezwolny, niezdecydowany, chwiejny
җелек - (anatom.) szpik kostny
җемелдә-ргә - błyszczeć, migotać, skrzyć się
җем-җем ит-әргә - błyszczeć, migotać, skrzyć się
җентекләп - I gruntownie, skrupulatnie, szczegółowo,
                    II uważnie, ostrożnie
җепшек - mokry, wilgotny
җепш-ергә - topnieć, tajać, rozpuszczać się
җеназа - I modlitwa za zmarłych (odmawiana przed złożeniem do grobu), nabożeństwo nad trumną
              II pogrzeb, orszak pogrzebowy
җен - I dżinn, czart, bies, siła nieczysta
         II pasja, żądza, namiętność, zamiłowanie
            (китап җене - zamiłowanie do książek)
җенес - I płeć
              (һәр ике җенес кешеләре - osoby obojga płci)
              (хатын-кыз җенесе - płeć żeńska, kobiety)
            II (biolog.) rodzaj, rodzina
җенси - płciowy, seksualny
җенси көчсезлек - niemoc płciowa, impotencja
җенси мөнәсәбәт - stosunek płciowy
җенси өлгеру - dojrzałość seksualna
җенси теләк (хис) - pożądanie seksualne
җеп - (wprost i przen.) nitka, nić
җете - I bystry, ostry (o wzroku)
           II (przen.) jaskrawy, żywy, soczysty (o kolorach)
җефет - małżonka, małżonek
җибәр-ергә - I (w różn. znacz.) odprawiać, odprawić; posyłać, posłać
                      II puszczać, puścić, poluźnić
                     III (w różn. znacz.) przepuszczać, przepuścić
                     IV wprowadzać, wprowadzić (wojsko)
                     V wypuszczać, wypuścić (pocisk)
                    VI zapuszczać, zapuścić (motor)
                    VII czasownik pomocniczy:
                        1) o znaczeniu intensywności, natężeniu czynności
                          (кычкырып җибәрде - zakrzyknął)
                        2) o znaczeniu rozpoczynania się czynności
                          (көлеп җибәрде - zaśmiał się)
җибәрү - urlop
җиг-әргә - I zaprzęgać, wprzęgać
                      (арбага җиг-әргә - zaprzęgać do furmanki)
                  II (przen.) zmuszać, zniewalać
                      (Кешеләрне эшкә җиктеләр. - Zmusili ludzi do pracy.)
җигү кирәк-ярагы (кирәк-яраклары) - uprząż
җиде - I siedem, siódemka
              (Җиде кат үлчә, бер кат кис. (przysłowie) - Siedem razy odmierz, jeden raz utnij.)
          II (przen.) wiele, kilka razy
          III w wyrazach złożonych tłumaczy się za pomocą przedrostka siedmio-
җиде-сигез - siedem-osiem, około siedem-osiem, w przybliżeniu siedem-osiem
җидегән - (astronom.) Niedźwiedzica, "Siedmiogwieździe"
                  (Кече Җидегән - Mała Niedźwiedzica)
җидееллык - siedmioletni // siedmiolatka
җидепочмак - siedmiokąt
җиз - mosiądz
җизни, җизнә(й) - szwagier, mąż starszej siostry lub starszej krewnej
җикен-ергә - kląć, złościć
җикерен-ергә - krzyczeć, wrzeszczeć
җикер-ергә - krzyczeć, wrzeszczeć
җил - I wiatr
            (җил исә - wiatr wieje)
            (үтәли җил - przeciąg)
            (аркылы йөри торган җил - przeciąg)
        II tchnienie, oddech
җиләк - I (botan.) jagoda
                (җиләк шәрабы - wino z jagód),
            II (botan.) komponent nazw roślin jagodowych:
                каен җиләге - poziomka; кура җиләге - malina
җиләк-җимеш - (zbiorow.) jagody i owoce
җиләк-җимешле - obfitujący w jagody i owoce
җилкә - I (anatom.) tył głowy, potylica
            II (anatom.) ramię, bark
            III (anatom., u zwierząt) kłąb
            IV (przen.) plecy, grzbiet, garb
                (Кеше җилкәсе белән эш күтәрергә. - (powiedzenie) Wdrapywać się po cudzym grzbiecie/cudzych plecach.)
                (Үз җилкәсендә татырга. - (powiedzenie) Sprawdzić na własnym garbie.)
җилкән - żagiel
              (җилкән корып бар-ырга - iść pod żaglami)
җилкә-киергәч - wieszak na ubrania
җилле - I wietrzny,
            II (przen.) realny, rzeczywisty,
            III (przen.) dziarski, chwacki,
            IV (przen.) zwinny, sprawny, sprytny, udatny,
            V (przen.) przecudny, wyśmienity,
            VI (przen.) mocny (o napitku)
җиллек - I odpowietrznik, dymnik;
                II okno strychowe,
                III popielnica
җилләт-ергә - wietrzyć
җилсен-ергә - I (med.) puchnąć, opuchnąć
                            (җилсенгән йөз - opuchnięta twarz)
                        II (med.) być chorym na zapalenie (czegoś)
                            (үпкә җилсенү - zapalenie płuc)
                            (җилсенү процессы - proces zapalny)
                       III (przen.) rozpalać się
җилфердәт-әргә - rozwiewać
җилфердә-ргә - rozwiewać się, trzepotać, powiewać
җим - karma (dla ptaków, bydła), zanęta (dla ryb)
җимерелмәс - niezniszczalny, niezłomny
җимерелмәслек - niezmienny, niezniszczalny, niezłomny
җимерел-ергә - rozpadać się, niszczeć, psuć się, popadać w ruinę, upadać, walić się
җимерт-әргә - I (tryb zachęcający od җимер-ергә) wymuszać niszczenie, nakazywać niszczenie
                        II patrz җимер-ергә I (z odcieniem intensywności)
җимер-ергә - I (wprost i przen.) niszczyć, demolować, kruszyć, rozwalać, łamać, rozgramiać
                          (дошманны җимерергә - rozgromić wroga)
                          (тормышны җимерү - złamać życie)
                      II (przen.) naruszać
                          (тынычлыкны җимерү - naruszać spokój)
                      III (przen.) sępić, chmurzyć, stroszyć
                          (чыраен җимерү - zachmurzyć twarz)
җимеш - płód, owoc
җимеш бакчасы - ogród
җинаять - przestępstwo
җинаять эшләүче - przestępca, kryminalista
җинаятьчел - przestępczy, kryminalny
                      (җинаятьчел ният - przestępczy zamysł)
җиң - rękaw
җиңги, җиңгә(й) - I bratowa, żona starszego brata lub starszego krewnego,
                              II ciocia (sposób zwracania się do starszej kobiety)
җиңел - I lekki, lekko,
            II prosto
җиңел түгел - nielekko
җиңеллек - I lekkość, łatwość
                   II polepszenie, ulga
җиңелмәс - niezwyciężony, niepokonany, niepowstrzymany
җиңелрәк - lżej
җиңелчә - z lekka
җиңеп чыг-арга - wygrać, zwyciężyć
җиңеш-ергә - spierać się
җиң-әргә - I wygrywać, zwyciężać, osiągać zwycięstwo,
                  II przełamywać, opanowywać, radzić sobie
җиңсә - I narękawek
             II (techn.) wąż, króciec
            III (anatom., botan.) pochwa
җиңү - zwycięstwo
җиңүче - zwycięzca
Җир - (geograf., astronom.) Ziemia
          (Җир Кояш тирәсендә әйләнә. - Ziemia obraca się wokół Słońca.)
җир - I (w różnych znacz.) miejsce, okolica
            (авырткан җир - bolące miejsce)
            (Нинди җирдә эшлисең? - W jakim miejscu pracujesz)
            (шәһәр җирдә - miejska okolica)
        II miejsce pracy, posada, stanowisko
            (Шәп җирдә эшли. - Pracuje na świetnej posadzie.)
        III ląd
            (коры җир - suchy ląd)
        IV (w różn. znacz.) ziemia, grunt, pole
            (арыш җире - pole żyta)
            (җир реформасы - reforma rolna)
        V działka (budowlana)
        VI (przen.) rodzina
        VII odległość, odstęp
            (ике чакрым җир - odległy o dwa kilometry)
        VIII (przen.) rys, cecha (charakteru, wyglądu)
            (Aның иң матур җире - күзләре. - Najpiękniejsze u niej są oczy.)
        IX (przen.) bycie wartym czegoś
            (Бу бүрәнәнең юнар җире юк. - To drewno nie jest warte tego by je ociosywać.)
        X (przen.) posiadanie prawa do czegoś
            (Кешедән көләр җирең юк. Nie masz prawa wyśmiewać ludzi.)
җир җиләге - (botan.) truskawka (fragaria x ananassa)
җирән - rudy, rudowłosy
җирән чәчле - patrz: җирән
җирәнгеч - patrz: җирәнеч
җирәнеч - obrzydliwy, wstrętny, paskudny, plugawy, antypatyczny
җирәнү - pogarda
җирән-ергә - brzydzić się, gardzić, pogardzać
җиргә - (poimek) zamiast tego by..., podczas gdy trzeba było
            (Барыр җиргә бармады. - Nie poszedł tam gdzie trzeba było iść.)
җирдә - I (poimek) razy, razy po
                (Ике җирдә икең - дүрт, - Dwa razy dwa to cztery.)
                (Өч җирдә өчең - дүрт. - Trzy razy po trzy daje dziewięć.)
             II w miejsce tego by, zamiast, tam gdzie
                (елыйсы җирдә көлеп утыра - zamiast płakać, w miejsce tego by płakać
җирлә-ргә - oddawać ziemi, pochować
җирле - I posiadający ziemię
                (җирсезне җирле итәргә - dać ziemię bezrolnym, ucznić bezrolnych posiadaczami ziemi)
             II miejscowy
                (җирле халык - miejscowa ludność, aborygeni)
                (җирле вакыт - czas miejscowy)
җирле кеше - tubylec
җирлек - I (wprost i przen.) podstawa, baza, oparcie, gleba
                  (мәдәниятнең үсеше өчен җирлек - oparcie dla rozwoju kultury),
              II (potocz.) ojczyzna, strony ojczyste
                  (җирлегең кайда синең? - gdzie twoja ojczyzna?)
җисем - ciało
җит-әргә - I (w różn. znacz.) osiągać, osiągnąć
                  II dochodzić, dojść, dojechać, dostawać się, dostać się, przybyć
                  III dożyć
                  IV dorastać, dorosnąć, dojrzewać, dojrzeć (o zbożu, owocach)
                  V odrosnąć (o włosach)
                  VI starczać, wystarczać
                      (җитми - nie starcza)
җитәклә-ргә - I prowadzić (konia za uzdę, kogoś za rękę),
                        II (przen.) dowodzić, komenderować, prowadzić za sobą, kierować
                            (зур заводны җитәкләргә - kierować dużym przedsiębiorstwem)
җитәкчелек - kierowanie, kierownictwo
җитәкче - kierownik, przywódca, szef
җитәкчелек ит-әргә - kierować, przewodzić, dowodzić
                      (полк белән җитәкчелек итәргә - dowodzić pułkiem)
җитәрлек - dość, wystarczająco, pod dostatkiem, do woli, do syta
җитди - poważnie, poważny
җитдилек - I powaga, rozwaga, rozsądek
                  II oficjalny charakter, urzędowość, oschłość
                  III istotność, istotny charakter, waga, doniosłość
җитез - I zręczny, bystry, przebiegły, chytry
            II roztropny, udatny
            III psotny, figlarny, filuterny
җитен - (bot.) len (línum)
җитеш - dostatni, zamożny, zabezpieczony, z materialnym dostatkiem (człowiek, gospodarstwo)
                    (аның һәр җире җитеш - on ma wszystko)
җитеш-ергә - zdążyć
җитешле - I patrz: җитеш
                      (җитешле тормыш - dostatnie życie),
                  II (przen., potocz.) zrozumiały, przystępny
                      (җитешле сүзләр белән аңлатырга - objaśnić coś zrozumiałymi słowami)
                  II (potocz.) osiągający jakiś stan, być równy komuś
                      (безнең кызга җитешлесен күрмәдем - nie widziałem dziewczyny dorównującej naszej)
җитешлек - dostatek, zamożność, dobrobyt
җитешлекле - dostatni, zamożny (o życiu)
җитешмә-ргә - I brakować, nie wystarczać
                            (акыл җитешмәргә - brakować rozumu)
                        II nie zdążyć, spóźnić się
җитешмәүчелек - deficyt, brak (czegoś)
җитешсезлек - brak, wada, niedociągnięcie, niedobór, usterka
җитештер-ергә - I dokonywać, produkować,
                             II budować
җитештерү - produkcja, wytwarzanie
җитештерүчән - twórczy
җиткер-ергә - I doprowadzić (do jakiegoś stanu),
                      II przekazywać, donosić, powiadamiać,
                      III dociągać, dowozić, donosić,
                      IV rozciągać, rozprzestrzeniać,
                      V przybliżać,
                      VI hodować, uprawiać,
                      VII budować,
                      VII przygotowywać, sporządzać
җиткән - dorosły
җитмәү - defekt, niedobór
җитмеш - siedemdziesiąt
җитү - I pełnoletni, dorosły,
          II odrośnięte, długie (o włosach),
          III zasobny, zabezpieczony
җиһаз - I mebel, umeblowanie, wyposażenie (pokoju, mieszkania)
                (өй (йорт) җиһазы (җиһазлары) - umeblowanie domu)
                (кием җиһазы - szafa (ubraniowa))
            II sprzęt, instalacja, oprzyrządowanie, ekwipunek
                (радио җиһазлары - sprzęt radiowy)
җомгае - piątek
җор - I ostry, cięty, dowcipny
            (җор сүзләр - cięte słowa)
        II żartowniś, kpiarz, dowcipniś
җөй - I szew
            (җөеннән сүтәргә - rozpruć po szwie)
            (Ямавы бар, җөе юк. - (zagadka) Łaty są, szwów brak. (odpowiedź: łaciata krowa))
        II ścieg
            (вак җөй - drobny ścieg)
        III (med. szrama, blizna, szew
            (яра җөй - blizna po ranie)
        III (techn.) szew, styk, spaw, miejsce połączenia
            (эретеп ябыштырылган җөй - szew spawany)
җөйләү - krawiecki
җөйлә-ргә - I (potocz.) szyć, zeszyć
                    II zrobić ścieg, wykonać stępnowanie
җөйче - (potocz.) szwaczka, krawiec, krawcowa
җөмлә - I stwierdzenie, zdanie,
            II (lingw.) zdanie
җөмһүрият - republika
                (Татарстан җөмһүрияте - Republika Tatarstan)
җөп - parzysty
          (җөпме, такмы? - parzysty czy nieparzysty? (gra dziecięca))
җүгер - (botan., kulin.) kukurydza
җыелма - I zebranie, zbiór
                  (әсәрләрнең тулы җыелмасы - pełne zebranie utworów),
                  (законнар җыелмасы - zbiór praw)
              II (matemat.) suma,
              III kolekcja, zbiór (monet, znaczków),
              IV zestaw
              V zborny
                  (җыелма пункт - punkt zborny (dla rekrutów))
җыелу - zbiórka
җыел-ырга - zbierać się, zebrać się
җыелыш - zebranie
җыен - I sterta, stos, kupa, wszystko razem,
            II zebranie, zgromadzenie, wiec,
            III festyn młodzieżowy,
            IV (dialekt.) patrz: сабантуй
            V ród, ludzie z tego samego rodu, wspólnota
            VI każdy, wszelki, wszelkiego rodzaju, różny
                (җыен әтрәк-әләм - wszelka hałastra, zbieranina),
                (җыен юк-бар - rozmaitości, różne rzeczy),
            VII jeden, pewien, jedna, jedno
                (җыен карт-коры - jacyś starcy),
            VIII wszyscy, wszystkie
                (җыен кешелек дөньясы - cała ludzkość; cały świat)
                (җыен кеше эшләп йөргәндә... - gdy wszyscy ludzie pracują...)
җыен-ырга - zbierać się, zebrać się
җыеп ал-ырга - nabierać
җыер-ырга - I marszczyć, fałdować, nastroszyć
                        (каш җыер-ырга - zmarszczyć brwi),
                    II nadepnąć, nastąpić,
                    III ściskać, naciskać
                        (иңбашларны җыер-ырга - wzruszyć ramionami)
җыерча - I (anatom.) krezka,
                II zwoje
                      (ми җыерчасы - zwoje mózgowe)
җыерчык - I zmarszczka, fałda
                        (җыерчыклар белән капланган йөз - twarz pokryta zmarszczkami)
                  II zwoje
                      (ми җыерчыклары - zwoje mózgowe)
                  III pofałdowanie, falistość (gruntu, okolicy)
җыештыручы - sprzątacz, sprzątaczka
җыештыручы хатын (кыз) - sprzątaczka
җыештырып (алып) куя-рга - sprzątnąć
җыештыр-ырга - sprzątać
җый(я)-рга - zdejmować
җыйнак - dokładny, wierny
җылтыр - odwar, wywar, napar
җылу - przerębel, luka w lodzie
җылы - I (w różn. znacz.) ciepły, ciepło
                (җылы һава - ciepła pogoda)
                (җылы бина - ciepłe pomieszczenie)
                (миңа җылы - jest mi ciepło)
            II (przen.) ciepły, dobry, serdeczny, przyjazny, gościnny
                (җылы хәбәр - dobra wiadomość)
                (җылы сүзләр - ciepłe słowa)
                (җылы очрашу - miłe spotkanie)
җылы як - ciepłe kraje
җылы канлы - (zoolog.) ciepłokrwisty
җылы сөт - świeże mleko, wprost od krowy
җылыну - ocieplenie
              (глобаль җылыну - globalne ocieplenie)
җылыт-ырга - I grzać
                            (кояш җылыта - słońce grzeje)
                        II podgrzewać, odgrzewać
                            (аш җылыт-ырга - podgrzać zupę)
                        III ogrzewać, ocieplać
                            (өйне җылыт-ырга - ogrzewać dom)
                        IV ocieplać się
                            (Бүген җылыта башлады. - Dziś zaczęło się ocieplać.)
                        V (przen.) rozgrzewać, ucieszać
                            (җанны җылыт-ырга - rozgrzać duszę)
җыр - I pieśń, piosenka, śpiew
          II śpiew, ćwierkanie (ptaków)
җырла-рга - I śpiewać
                        (Кайвакыт ул үзе яшь вакыттагы иске комсомол җырларын җырлый.
                            - Niekiedy śpiewa stare komsomolskie piosenki z czasów swojej młodości.)
                        (җырлау сәләте - talent wokalny)
                    II (przen.) śpiewać, ćwierkać (o ptakach)
җырлап - (przen.) śpiewająco, wesoło
җырлап җибәр-ергә - zaśpiewać
җырлый башла-рга - zaśpiewać
җыю - zbiórka
җыя-рга - I zbierać, zebrać (np. plon),
                II zestawiać, montować (np. maszynę),
                III ubierać, zakładać (pościel),
                IV zwoływać, zbierać (np. wiec),
                V nabierać, werbować (np. żołnierzy),
              VI zbierać, gromadzić, klecić, zbijać (kapitał),
              VII (przenośn.) pochłaniać (np. wilgoć, zapach)

З

завод - zakład, fabryka
завод хуҗасы - fabrykant, właściciel fabryki
заводчы - fabrykant, właściciel fabryki
заговор - spisek, zmowa
                (яшерен заговор - tajna zmowa)
заговорга катнашучы - spiskowiec, uczestnik spisku
заговорда катнаш-ырга - spiskować, uczestniczyć w spisku
заговорчы - spiskowiec, uczestnik spisku
заклепка - nit
закон - prawo
законлы - I prawny, zgodny z prawem (dokument, spadkobierca, władza itp.),
                II prawidłowy, sprawiedliwy
                III oficjalny, urzędowy (ślub, mąż itp.)
зал - sala
залим - okrutny, nielitościwy, nieludzki, despotyczny
залп - salwa
заман - I czas
            II epoka, okres
            III pora sezon
            IV (lingw.) czas
замана - współczesność, współczesne czasy, współczesna epoka, nasze czasy
                (замана яшьләре - współczesna młodzież)
замандаш - współczesny
запас - (w różn. znacz.) zapas, zapasy, zasoby
зар - I skarga, zażalenie, lament, narzekanie
        II strapienie, smutek, zmartwienie, nieszczęście
            (һәркем үз зарын сөйли - każdy widzi swoje (mówi o swoim) zmartwieniu)
            (зарлы күзләр - oczy pełne smutku)
        III potrzeba, niedostatek, bieda, brak, niedobór, deficyt
            (акча зарын белмәскә - nie odczuwać braku pieniędzy)
            (Бай малын сөйләр, ярлы зарын сөйләр. - (przysłowie) Bogacz mów o majątku, biedak o biedzie.)
зар-моң - smutek, przygnębienie, tęsknota, ból, przeżywanie (patrz też: моң-зар)
                  (зар-моңнарны уртаклашырга - dzielić się żałobą)
зарар - I zło, szkodliwość
            II szkoda, ubytek, uszczerbek, utrata
зарар китер-ергә - szkodzić
зарарла-рга - zarażać, zakażać, porazić, poczynić szkody (o chorobie)
                       (Рак бер як үпкәсен зарарлаган. - Rak zajął połowę płuc.)
зарарлау - zarażenie (się), zakażenie (się)
зарарлы - I szkodliwy, niezdrowy, zgubny, chrobliwy, niebezpieczny
                    (зарарлы гадәт - nałóg)
                II złośliwy, niebezpieczny, nieżyczliwy (człowiek)
                III patrz: зыянлы
зарлан-ырга - narzekać, uskarżać się
зарур - konieczny, nieodzowny
зарыг-ырга - I męczyć się, zamęczać się, wymęczyć się oczekiwaniem
                      II nudzić się
зат - I ród, plemię, naród,
        II osoba, osobnik, postać,
        III rzecz, przedmiot,
        IV byt, sedno,
        V (lingwist.) osoba
затланышлы - (gramat.) osobowy
затланышсыз - (gramat.) nieosobowy
затлы - I wybitny, znakomity, szlachetny, zacny, zacnego pochodzenia, szlachetnego pochodzenia,
            II solidny, pewny,
            III wykwintny, rozkoszny, luksusowy, drogocenny
заяга - bezskutecznie, nadaremnie, próżno
зәвык - smak
зәгыйфь - I okaleczony, kaleki, chromy
                II słaby, bezsilny, nierozwinięty, niedorozwinięty, chory,
                III niedostateczny, bez znaczenia, błahy, mało widoczny,
                IV w połaczeniach mało-
                    (рухи зәгыйфь - małoduszny)
зәгыйфьлән-ергә - I skaleczyć się, zranić się
                                II słabnąć, osłabnąć
                                   (хәтере зәгыйфьләнә башлады - jego pamięć zaczęła słabnąć)
зәйтүн агачы - (botan.) oliwka, drzewo oliwne
зәйтүн мае - oliwa
зәңгәр - niebieski
зәһәр - I jad, trucizna,
            II (przen.) jad, żółć, gorycz, zjadliwość, złośliwość
зәһмәт - I nędza, bieda, kłopot, zmartwienie, kłopoty, niepokój
              II cierpienie, męka, udręka, niedola
              III szkoda, zgubne (szkodliwe) działanie (wpływ)
              IV psucie (się), choroba, niedomaganie, niemoc
              V (potocz.) nieborak, siedem nieszczęść (o człowieku)
звонок - dzwonek
зина - rozwiązłość, rozpusta, cudzołóstwo, nierząd, zdrada małżeńska
            (кул зинасы - samogwałt, onanizm)
зиндан - (książk.) ciemnica, areszt, więzienie, loch
зинданчы - (książk.) I strażnik więzienny, dozorca więzienny
                                  II (książk.) więzień
зиннәт - I upiększenie, ozdoba, ubiór, strój (zwykle drogocenny)
              II blask, przepych, luksus, wystawne piękno
зиннәтле - I strojny, zdobny,
                  II drogocenny, wartościowy
                 III zbytkowny, luksusowy, wystawny
зиннәтлелек - I upiększenie, zbytkowna dekoracja,
                        II przepych, splendor, wykwint
зинһар - (wtrącenie) proszę
                (зинһар, шауламагыз - proszę się nie awanturować)
                (зинһар өчен дип әйтәм - bądź (pan) tak dobry, usilnie proszę, błagam)
                (зинһар дип үтенәм - usilnie proszę, błagam)
зинһарлап - żałośnie, łzawie, błagalnie
зират - cmentarz
зиратлык - (potocz.) cmentarz
зирәк - I pomysłowy, bystry, sprytny, chytry, przebiegły
               (җитез һәм зират - sprytny i chytry osobnik)
            II mądry, rozumny, roztropny, rozważny, utalentowany
               (зират җитәкче - mądry przywódca)
           III czujny, spostrzegawczy
               (зират сакчы - czujny wartownik)
зирәклек - I pomysłowość, bystrość, spryt, przebiegłość
                 II mądrość, roztropność, rozwaga, utalentowanie
                III czujność, spostrzegawczość
зиһен - I rozum, świadomość
            II pamięć
            III myśl, inteligencja
зиһенлә-ргә - myśleć
                        (ачык аң белән зиһенләргә - myśleć trzeźwo)
зиһенле - I bystry, inteligentny, rozgarnięty, przebiegły, przenikliwy, roztropny
                II mający (posiadający) dobrą pamięć
зиһенлелек - bystrość, pojętność, domyślność, rozgarnięcie, roztropność
зона - strefa, zona, pas
            (чик буе зонасы - strefa pograniczna)
зөбәрҗәт - szmaragd
зур - I duży, wielki, rosły, postawny,
        II duży, dorosły, starszy
зур түгел - nieduży
зур шөпшә - (zoolog.) szerszeń
зураю - podwyższenie
зурлык - rozmiar
зуррак - bardziej
зыян - strata, szkoda, ubytek, brak, wada
            (бер тиенлек куян, биш тиенлек зыян - (przysłowie) zając za kopiejkę a strata za pięć)
зыян итмәс - nie zaszkodziłoby, dobrze by było
                      (także: зыян итмәс иде, зыяны булмас, зыяны булмас иде)
зыян китер-ергә - szkodzić
зыянлы - I jałowy, niedochodowy, nierentowny
               II groźny, niebezpieczny, złowrogi

И

и (и-и-и) - I (wykrzyknik) ej! hola! (przy zwracaniu się)
        II (wykrzyknik) o! och! ech! no! (wyraża podziw)
        III (wykrzyknik) а! о! oj! (wyraża przypuszczenie, zdziwienie, zaskoczenie)
        IV (partykuła) no, o
и - tryb rozkazujący czasownika ия-ргә dla 2. osoby liczby pojedynczej
иг-әргә - uprawiać, hodować, siać, sadzić
                (Ни иксәң - шушы урырсың. - Co posiejesz to zbierzesz.)
иганәче - sponsor, ofiarodawca, ktoś kto okazuje pomoc
игәү - pilnik
игезәк - bliźnię, bliźniak
игелек - I dobroć, życzliwość, cnotliwość, wielkoduszność
                (Ул безгә күп игелекләр эшләде. - On zrobił dla nas dużo dobrego.)
            II dobro, dobrodziejstwo
                (Игелек иткән игелек күрер - (przysłowie) Czyniącego dobro dobro spotyka.)
            II korzyść, zysk
                (Бу нәрсәдән игелек көтмә. - Z tego nie będzie pożytku.)
игелекле - dobry
игенчелек - rolnictwo
игълан - I (książk.) ogłoszenie, obwieszczenie
              II afisz, reklama, anons
                (игъланнар тумбасы (баганасы) - słup ogłoszeniowy)
игълан ит-әргә - ogłaszać, obwieszczać, powiadamiać
игълан кил-ергә - ogłaszać, obwieszczać, powiadamiać
игътибар - I uwaga, zainteresowanie
                      (игътибар белән тыңла-рга - słuchać z zainteresowaniem)
                  II poważanie, autorytet, szacunek
игътибар белән - uważnie, bacznie
игътибар бир-ергә - I zwracać uwagę (na coś), śledzić,
                                  II czcić, otaczać czcią, wielbić, oddawać cześć
игътибар ит-ергә - I zauważać, zwracać uwagę,
                                II nadawać znaczenie
игътибар казан-ырга - pozyskać, zdobyć szacunek (cześć, autorytet, wiarygodność)
игътибар күрсәт-ергә - okazywać szacunek (komuś)
игътибарән - I biorąc pod uwagę,
                      II począwszy od
игътибарлы - czujny, uważny
идарә - I (w różn. znacz.) zarząd, administracja, władza
                (Идарә итү формасы - formy sprawowania władzy)
            II rządzanie, zarządzanie
идарәче - rządzący, panujący
идән - podłoga
иде - I (czas. pom.) z nazwami i wyrazami modalnymi tworzy orzekanie w czasie przeszłym
            (Кем идең? - Kim był?)
            (Яхшы кеше иде. — Był dobrym człowiekiem.)
        II (czas. pom.) tworzy czas przeszły niedokonany
            (ала идем - brałem (wtedy).)
        III (czas. pom.) tworzy czas przeszły wielokrotny
            (ала торган идем - zazwyczaj brałem)
        IV (czas. pom.) tworzy czas zaprzeszły
            (алган идем - wziąłem byłem)
        V (czas. pom.) tworzy czas przyszło-przeszły
            (алачак идем - powinienem był wziąć)
        VI (czas. pom.) tworzy tryb życzeniowy
            (алсын иде - wziałby, niechby wziął)
Идел - (geograf.) Wołga
                (Идел бер, чишмәсе мең - (przysłowie) Wołga jedna a źródeł tysiące),
                (Казан (Идел буе) федераль университеты - Kazański (nadwołżański) uniwersytet federalny)
идел - (geograf.) rzeka (duża, żeglowna)
идиот - idiota
иҗади - twórczy
иҗат - twórczość
иҗек - (lingw.) sylaba, zgłoska
            (ачык иҗек - sylaba otwarta)
            (ябык иҗек - sylaba zamknięta)
иҗтимагый - społeczny, socjalny
из-әргә - I gnieść, miąć, miętosić, tłuc (kartofle)
               II miesić (ciasto)
              III wyciskać (cytrynę)
              IV gnieść, miażdżyć
              V trzeć, rozcierać, rozsmarować
             VI rozpuszczać (farbę w pokoście, proszek w wodzie)
             VII zadeptywać (zasiew przez bydło)
             VIII (przen.) gnieść, męczyć, dręczyć
             IX (przen., polit.) uciskać, ekspoloatować
изге - I (relig.) święty, świątobliwy, bogobojny
            (изгеләр (әүлияләр) культы - kult świętych)
          II prawy, uczciwy, poczciwy, dobry
              (изге күңелле кеше - człowiek dobroduszny, o pogodnym usposobieniu)
          III dobry, wartościowy (plan, pomysł)
              (Изге ният - ярты дәүләт. - (przysłowie) Dobry plan to połowa sukcesu.)
          IV święty, wybitny, szczytny, wzniosły, wielkoduszny
              (изге хисләр - wzniosłe uczucia)
изге җан - bezgrzeszny, cnotliwy, święty
Изге Рух - (relig.) Duch Święty
изге сәгатьтә! - (przen.) w samą porę, na czas!
Изге Язмалар - (relig.) Pismo Święte
изгеләндер-ергә - (relig.) święcić, poświęcać (wodę, pokarmy, obiekty)
изгелән-ергә - I stawać się świętym (prawym, uczciwym)
                        II (przen., iron.) robić się dobrym, ukrywać, przemilczać (coś)
изгелек - I (relig.) świętość, bogobojność, pobożność
                II dobrodziejstwo, błogosławieństwo
                III dobro, korzyść, pożytek
измә - I zaprawa (cementowa, wapienna)
            (измә болгаткыч - betoniarka)
          II piure, przecier
            (кура җиләге измәсе - przecier malinowy)
изүче - ciemiężca, gnębiciel, tyran
икән - I (predykatyw) okazywać się
                (Анда автобус тукталышы икән. - Tam okazał się (być) przystanek autobusowy.),
          II jeśli
                (Телисең икән, укы. - Jeśli chcesz, uczysz się.)
ике - I dwa,
        II dwaj, dwie, dwoje,
        III dwójka (ocena)
ике йөз - dwieście
икейөзле - dwulicowy, nieszczery
икеләт-ергә - podwajać
икеләтә - podwójnie, dwoiście
икеләшү - podwojenie
икеле - I dwójka (cyfra)
            II dwójka (ocena)
                (Укучы яңадан өенə «икеле»не алып кайткан. - Uczeń znowu przyniósł do domu «dwójkę».)
            III podwójny, dwudzielny
                (икеле интеграл - (matemat.) całka podwójna)
            IV drugiego rozmiaru, drugiego numeru
                (икеле галош - kalosz drugiego numeru)
            V (przen.) dwojaki, ambiwalentny, niejasny
            VI (przen.) chyba nie, wątpliwe czy, wątpliwe, podejrzanie
                (Aның килүе икеле. - Jego przyjście jest wątpliwe.)
икелек - dwójka
икеле-микеле - I wątpliwy, niejasny, wymijający, wykrętny, nieokreślony, połowiczny
                         II dwulicowy, obłudny
                             (икеле-микеле кеше - człowiek dwulicowy)
икенче - drugi
икесе дә - obaj
икмәк - chleb (patrz też: ипи)
            (тамак туйдырырлык икмәк - chleb powszedni)
икъраз - kredyt
икърар - wyznanie, uznanie, akceptacja, oświadczenie, spowiedź
              (икърар итәргә кирәк - należy przyznać)
              (Исемең изге дип икърар ителсен. - Święć się Imię Twoje
                  (dosł.: Niech Imię Twoje będzie głoszone jako święte))
икътисад - ekonomia, ekonomika
икътисади - ekonomiczny
ил - I ojczyzna
          (Илнең төтене дә тәмле. - (powiedzenie) Dymy ojczyste są słodkie.)
      II kraj, państwo
          (туган ил - kraj ojczysty, ojczyzna)
          (капитализм илләре - państwa kapitalistyczne)
      III wieś, wioska
          (Сез үзегез кайсы илнеке? - Z której wsi jesteście (pan jest)?)
      IV społeczeństwo, naród, lud, świat
          (Ил белән килгән бәла авыр булмый. - Z narodem i bieda nie jest ciężka.)
      V rój, rojny (patrz też.: күч)
          (корт иле - rój pszczół)
ил-ат - ludność, mieszkańcy, lud, naród (patrz też: иләт, ил IV)
            (ил-ат көлкесе булырга - stać się pośmiewiskiem narodu, ośmieszyć się przed narodem)
ил-көн, ил-күз - ludność, wszyscy ludzie, świat
                (ил-көн (ил-күз) алдында - przed światem, przed ludźmi)
ил-су - ojczyzna
иләмле - piękny, urodziwy
иләмсез - I brzydki, szpetny, szkaradny, nieładny
                II (partykuła) bardzo, zbyt, strasznie
иләт - ludność, mieszkańcy (patrz też: ил-ат, ил IV)
           (Һәр илнең төп иләте бар. - Każdy kraj ma swoją ludność rdzenną.)
илле - I mający ojczyznę,
          II (dial.) mający dużo stronników, przyjaciół
              (Иллегә ир чыдамас. - (przysłowie) Kto ma przyjaciół wszystko przetrzyma.)
          III pięćdziesiąt
              (илле биш - pięćdziesiąt pięć)
              (Иллебез авылда калды. - Pięćdziesięcioro z nas zostało we wsi.)
          IV w połączeniu z formami na -лык, -лы odpowiada komponentowi pięćdziesięcio-
              (илле килограммлык - pięćdziesięciokilogramowy)
              (илле тиенлек - pięćdziesięciokopiejkówka, moneta pięćdziesięciokopiejkowa)
              (илле сумлык - pięćdziesięciorublówka)
          V w postaci илледән pięćdziesiąta
              (илледән бер - jedna pięćdziesiąta)
          VI pięćdziesiąt lat
              (Aңа быел илле (яшь) тулды. - Skończył już pięćdziesiąt lat.)
              (пенсиягә илледән чыг-арга - iść na emeryturę w wieku pięćdziesiąt lat)
              (Илле елда ил яңара. - (przysłowie) Co pięćdziesiąt lat naród odnawia się.)
          VII szerokość palca (miara długości)
              (Итнең өстендә ике илле мае бар. - Tłuszczu na mięsie jest na dwa palce grubości.)
иллюзия - I iluzja, halucynacja, omam, złudzenie, przywidzenie
                 II iluzja, mrzonka, fantazja, urojenie
илт-ергә - I nieść, nosić, odnieść
                 II wieźć, odwozić, odwieźć
                III dostarczać, doręczać, przyprowadzać, przysparzać
илтамга - godło kraju
илтифат - I szacunek, poszanowanie, życzliwość, uwaga
                II wdzięczność, poczucie wdzięczności
                III uprzejmość, grzeczność, przysługa
илтифат ит-әргә - zwrócić uwagę, zaszczycić uwagą
илтифат күрсәт-ергә - wyróżnić uwagą, okazać grzeczność (serdeczne przyjęcie)
илтифатлы - uważny, uprzejmy, grzeczny, pełen szacunku, życzliwy
илтифатлылык - życzliwość, uprzejmość, grzeczność
илтифатсыз - I nieuprzejmy, nieżyczliwy,
                      II niedbały
илтифатсызлык - I nieuprzejmość, nieżyczliwość,
                            II niedbałość, lekceważenie
илче - I poseł, wysłannik, posłaniec,
          II parlamentariusz, pośrednik
          III (przen.) zwiastun
илчелек - poselstwo, ambasada, konsulat
им-әргә - ssać
иман - I wiara w Boga, wyznawanie wiary, religii
           II wiara, przekonanie, przeświadczenie
              (егетнең яшәүгә иманы артты - u młodzieńca pojawiła się wiara w życie)
          III sumienie (patrz też: вөҗдан

              (иманым саф - mam czyste sumienie)
имән - (botan.) dąb (quercus)
            (бәке имән - dąb korkowy quercus suber)
имез-ергә - karmić piersią
имезлек - smoczek
имезүчеләр - (zoolog.) ssaki (mammalia)
имеш - I (predykatyw) jakoby, mówią, niby, podobno,
            II (potocz,) pogłoska, fama, plotka, słuchy
имза - podpis
иминлек - I pomyślność, spokój, ład,
                  II całość, nienaruszalność
                  III bezpieczeństwo
                      (БМО Иминлек Шурасы - Rada Bezpieczeństwa ONZ)
имла - (przestarz.) ortografia, dyktando
имлә-ргә - zagadywać, nagabywać
империалистик - imperialistyczny
империя - imperium
                  (Русия империясе - Imperium Rosyjskie)
импорт - import
имтихан - egzamin
имтихан ал-ырга - egzaminować
имчәк - I pierś (kobieca) (patrz też:: күкрәк, түш)
                (Еламаган балага имчәк бирмиләр (каптырмыйлар). - (przysłowie) Niepłaczącemu dziecku matka piersi nie daje.)
            II sutek, brodawka piersiowa
имчәктәш - brat mleczny, siostra mleczna
инан-ырга - wierzyć
инә - I igła,
        II szydełko, haczyk,
        III igliwie, szpilka (liść)
инвалидлык - kalectwo
инглиз - angielski
инде - I już
              (Ул зур инде. - Ona już jest duża.)
              (Җитәр инде. - Już wystarczy.)
          II teraz, zaraz
              (Инде кайтырга ярый. - Teraz można zawrócić.)
          III dokładnie, właśnie tak, właśnie on sam (potwierdzająco)
          IV proszę, -że (wyraża prośbę, błaganie, życzenie)
              (Кил инде. - Proszę przyjść.)
              (Йокла инде! - Śpijże!)
иңдер-ергә - I wpędzać, wganiać, wprowadzać, przekazywać,
                     II grzebać, chować (zmarłych)
                            (мәетне гүргә иңдер-ергә - pochować ciało w ziemi),
                     III wprowadzać, utwierdzić w czymś
                            (иңдереп ман-арга - farbować tak by tkanina nasiąknęła farbą)
инеш - strumyk, rzeczka
инженер - inżynier
инжир - (botan.) figa (drzewo i owoc) (ficus carica)
Инҗил - (relig.) Ewangelia
               (Изге Иоанн Инҗиле - Ewangelia według Św. Jana)
инициатива - inicjatywa
инкыйлаб - rewolucja
                    (Бөек француз инкыйлабы - Wielka Rewolucja Francuska)
инкяр - przeczenie, brak zgody
инкяр җөмлә - (lingw.) zdanie przeczące
иннек - I róż, pomada
            II ogrodzenie, zagroda
инсафлы - grzeczny, dobrze wychowany, skromny, porządny, przyzwoity
институт - instytut
                  (фәнни-тикшеренү институты - instytut naukowo-badawczy)
                  (хәрби комиссарлар институты - instytut komisarzy wojennych)
инструкция - instrukcja
интектер-ергә - męczyć, nużyć, wycieńczać
информатика - informatyka
иң - I (partykuła) naj- (tworzy stopień najwyższy)
            (иң зур - największy),
      II szerokość,
      III ramię, bark
иң мөһим - główny
иң соңгы - świeży
иң-әргә - schodzić
иңбаш - ramię
ип - I ład, zgoda, jedność
      II kierunek, strona, sprawa
ипи - I chleb
          (ипи пешерергә - piec chleb),
        II (pszczel.) piegża
иплә-ргә - poprawić, dopasować
                   (яңа киемне гәүдәгә ипләп кую - dopasować nowe ubranie do figury)
                   (күчәрне арбага ипләп кую - naprawić oś w furmance)
ипле - I wygodny, odpowiedni, poręczny
          II unormowany, ustalony, uporządkowany, dobrze zorganizowany
иплелек - I uporządkowanie, solidność,
                II wygoda, dogodność
                    (Бу урын иплелеге белән аерылып тора. - To miejsce wyróżnia się dogodnością.)
                III uprzejmość, grzeczność, kurtuazja, uległość
ипподром - hipodrom
ипсез - niedogodny, nieporęczny, uciążliwy
иптәш - I towarzysz
                (иптәш Галиев - towarzysz Galijew),
              II przyjaciel
                (иптәш кыз - przyjaciółka),
              III kolega, partner, kompan
                (Иптәш белән юл кыскарак тоела. - (przysłowie) Z kompanem droga krótsza.)
иптәшләрчә матч - (sport.) mecz towarzyski
ир - I mężczyzna, człowiek
          (Ир җанында иярле ат ятар. - Dusza mężczyzny jest jak osiodłany koń.)
      II mąż, małżonek
          (Путин кебек ир кирэк. - (słowa piosenki) Chcę mieć męża takiego jak Putin.)
      III (przenośnie) mężny, odważny
          (ир кешегә әйләнергә - zmieniać się w mężnego człowieka)
ир бала - chłopak, chłopaczysko
ир кеше - mężczyzna
ир-ат - mężczyźni (zbiorczo, jako płeć), płeć męska
              (ир-аттан йөз яшерергә - ukrywać twarz przed mężczyznami)
              (ир-ат тәрбиясе - męskie wychowanie)
              (ир-ат арасында - w męskiej kompanii)
ир-улак - mężczyźni
ирән - I święty człowiek,
          II (przen.) duchowa głowa władzy, filar społeczeństwa
              (туры әйткән ил алдында ирән булган - (przysłowie) głoszący prawdę stają się filarami społeczeństwa)
ирдә - zamężna, mężatka
ирдәүкә - kobieta z męskimi manierami, chłopobaba
ирек - I wolność, swoboda
              (сүз иреге - wolność słowa)
              (Маллар иректә йөриләр. - Bydło pasie się na swobodzie.)
          II wola, chęć, życzenie
              (үз иреге белән - dobrowolnie)
          III posiadanie uprawnienia do czegoś,
              (Моны эшләү минем ирегемдә түгел. - Nie mam prawa do zrobienia tego.)
ирек бир-ергә - przyzwalać, tolerować, aprobować, dawać swobodę
ирекле - I wolny, niezależny (naród, ludzie, człowiek, obywatele)
              II dobrowolny, ochotniczy
ирекле вектор - (fiz.) wektor swobodny
ирекле йөзү - (sport.) pływanie stylem dowolnym
ирекле тибрәнү - (fiz.) drgania swobodne
ирекле тыңлаучы - wolny słuchacz
ирекле шигырь - (literat.) wiersz wolny
ирекле энергия - (fiz.) energia swobodna
ирекле-ирексез - chcąc niechcąc, wbrew woli, przymusowo
ирекледән - dobrowolnie, na zasadzie dobrowolności
иреклелек - I wolność,
                    II swoboda,
                    III niezależność
ирен - warga
ирен-ергә - lenić się, stawać się leniwym
                    (Иренгән ике эшләр. - (przysłowie) Ci co się lenią drugi raz pracują.)
                    (Иренеп торам. - Nie chce mi się.)
иренләшкән - (lingw. labialny (wargowy)
                        (иренләшкән сузыклар - samogłoski labialne)
                        (иренләшкән тартыклар - spółgłoski labialne)
иренчәк - leniwy, leń, próżniak
                (Иренчәккә көн дә бәйрәм. - Dla lenia co dzień jest święto.)
иреш-ергә - osiągać, dokonywać, zdobywać, chwytać, zrozumieć, dostrzc
иркә - I czuły, delikatny
          II rozpieszczony, rozkapryszony (o dziecku),
          III pieszczoch, maminsynek,
          IV pieszczoty, uściski (rodzicielskie)
иркәк - I samiec
            II mężczyzna
иркәләп - czule, tkliwie
иркәм - miły, śliczny, uroczy
иркен - I obszerny, przestronny, szeroki,
            II swobodny, wolny, nieprzymuszony
            III wolność
иркенләп - swobodnie
ирләр - męski
ирле - mężatka, zamężna
ирлек - męstwo, dzielność
ирле-хатынлы - mąż i żona, małżeństwo
                           (ирле-хатынлы тормыш - życie małżeńskie)
иртә - I rano, ranek
             (иртәдән алып кичкечә - od rana do wieczora)
          II wcześnie
иртә белән - rano, rankiem
иртә килгән - I poranny
                       II wczesny
иртәгә - I jutro, nazajutrz
                (Иртәгә калдырды. - Zostawił na jutro.)
             II (przenośn.) przyszłość
иртәгәге - jutrzejszy
иртәдән соңга - pojutrze
иртән - I rano, rankiem, poranny
            II poranny
            III wcześnie, wczesny
иртәнге - poranny
иртәнге аш - śniadanie
иртүк - wcześnie
ис - I zapach
      II czad
      III pamięć
      IV czucie, poczucie, świadomość, zdawanie sobie sprawy z czegoś
ис газы - czad, tlenek węgla
ис килеп тор-ырга - pachnieć
ис кит-әргә - zdziwić się
ис китү - zaskoczenie, zdziwienie
ис-әргә - wiać, dąć, dmuchać
Иса - (relig., hist.) Jezus (patrz także: Гайсә)
исаңга кил-ергә - rozumieć
исә - (3. os. l. poj. tryb warunkowy czasownika ия-ргә)
        I jeśli, jeżeli, w przypadku (czegoś), jeżeli już
             (Ялгыш исә гафу ителсен. - Gdybym się pomylił proszę mi wybaczyć.)
             (Cүз бирдең исә - үтә. - Skoro (już) dał słowo to go dotrzyma.)
        II (spójnik przeciwst.) a, natomiast
             (төнлә исә салкынайтты - a w nocy ochłodziło się)
       III jeżeli chodzi o, jeśli dotyczy
             (Tеге мәсьәлә исә калып торыр. - Gdy się porządnie zabrać wszystko można zdziałać.)
             (Tеге мәсьәлә исә калып торыр. - Co się tyczy tego problemu to odłożyliśmy go na później.)
       IV (partykuła) tak, tylko
             (Дәрес бетте исә өйгә китәбез. - Gdy tylko skończą się zajęcia pójdziemy do domu.)
             (Кояш чыкты исә, томан тарала. - Gdy tylko wzejdzie słońce mgła się rozproszy.)
исәбен - liczebność, liczba, ilość
              (Бөтенрусия халык исәбен алу вакыты билгеләнде.
                    - Wyznaczono termin powszechnego rosyjskiego spisu ludności.)
исән - żywy, cały, zdrowy
исән бул-ырга - rozkwitać (być w dobrym zdrowiu)
исән-сау - żywy, cały, zdrowy, żywy i zdrowy
исән-саулык - zdrowie
исәнкерәт-ергә - ogłuszać
исәнләш-ергә - witać się, pozdrawiać się (wzajemnie), kłaniać się
                            (кул биреп исәнләш-ергә - podawać sobie ręce (na powitanie))
                            (кунаклар белән исәнләш-ергә - witać gości)
                            (исәнләшми башла-рга - przestać kłaniać się)
исәнлек - I zdrowie
                II całość, integralność, nienaruszoność
исәнме - witaj (dosłownie: czy jest(eś) zdrowy)
исәнмесез - witajcie (dosłownie: czy jesteście zdrowi)
исәп - I ilość, liczba, liczebność
              (Cпортчыларның исәбе артты. - Wzrosła liczba sportowców.)
          II rachunek, kalkulacja, rachuba, wynik
              (Һәр тиен исәптә. - Liczy się każda kopiejka.)
              (Уен 2:3 исәбе белән тәмамланды. - Mecz zakończył się wynikiem 2:3.)
          III rejestr, ewidencja
              (исәп кенәгәсе - księga rachunkowa)
          IV kalkulacja, zamysł, projekt, plan
              (Бөтен исәпләр юкка чыкты. - Wszystkie kalkulacje runęły.)
          V raport, relacja, świadectwo, doniesienie
              (исәп бир-ергә - zdać relację)
          VI liczba, grono, zestaw, poczet
              (Бу белгеч яхшылар исәбеннән. - To specjalista z grona tych lepszych.)
          VII (przen.) wyjście (z położenia), sposób, metoda
              (исәбен таб-арга - znaleźć sposób)
исәплән-ергә - liczyć, naliczać (strona bierna od исәплә-ргә)
исәплә-ргә - obrachowywać,liczyć, uważać
исәпләү - kalkulacja, liczenie, rachunek
исәпләш-ергә - rozliczać się
исәпсез - niepoliczalny, nieobliczalny
исем - I imię, nazwa
          II dobre imię, reputacja
          III przezwisko
          IV (lingwist.) rzeczownik
               (ялгызлык исем - (lingwist.) imię własne)
исем бир-ергә - nazywać
исемләнгән - nazwany
исемле - I mający imię, nazywający się, nazywany
               II znany, znamienity, słynny (patrz także: атаклы)
                  (исемле очучы - słynny lotnik)
исемлек - lista, spis, rejestr
исер-ергә - I upijać się
                      (бер рюмкадан исер-ергә - upić się jednym kieliszkiem),
                  II zaczadzić się, zatruć się czadem,
                  III (przen.) tępięć, stawiać się tępym
исергәнче - do pijana, do upicia się
исерек - I pijany, podchmielony, nietrzeźwy
                  (Исерекә диңгез тубыктан - (przysłowie) Pijanemu morze po kolana.)
              II (przen.) odurzony, pijany (radością, miłością)
исерекбаш - pijak, alkoholik
исерткеч - I spirytusowy, alkoholowy
                      (исерткеч эчемлекләр - napoje alkoholowe),
                  II pijacki
искә төшер-ергә - przypominać
искә төшереп тор-ырга - przypominać
искә төшерү - wspominanie
искәр-ергә - I spostrzegać, zauważać,
                    II uprzedzać, przestrzegać
искәрмә - I przypis, uwaga, objaśnienie, komentarz (do tekstu)
                    (Тукай әсәрләренә искәрмәләр - przypisy do dzieł Tukaja),
                II uwaga na marginesie (książki, rękopisu)
                III uwaga, adnotacja, zastrzeżenie
искәрмәгәндә - nieoczekiwanie, znienacka
искәрмәс - I nieoczekiwany, nieprzewidziany
                      (Искәрмәс таш баш вата. - (przysłowie) Nieoczekiwany kamień rozbija głowę)
                  II skryty, ukryty, utajony
искәрт-ергә - I przestrzegać, uprzedzić,
                      II napominać
искәртү - upomnienie, ponaglenie
иске - I stary, przestarzały,
          II podupadły, zgrzybiały,
          III znoszony,
          IV staroświecki, przedpotopowy,
          V dawny, starodawny, archaiczny
         VI były, przeszły, dawno miniony
искергән - I przestarzały, zdezaktualizowany, archaiczny,
                  II podupadły, zwietrzały, rozklekotany,
                 III czerstwy, nieświeży
искечә - to staremu, po dawnemu
искиткеч - zadziwiająco, zaskakująco
исле - I pachnący, wonny, wydzielający zapach
              (миләүшә исле - fiołek wonny),
          II z zapaszkiem, woniejący, mający nieprzyjemny zapach, śmierdzący (o rybie, mięsie, maśle)
          II czadny, wypełniony czadem
ислемай - perfumy
иснә-ргә - I (wprost i przen.) wąchać, obwąchiwać
                 II ziewać
Испания - (geogr.) Hiszpania
Испания Патшалыгы - (polit.) Królestwo Hiszpanii
Исраил - (geograf.) Izrael
Исраил Дәүләте - (polit.) Państwo Izrael
Исрафил - (relig.) Israfil, w Islamie anioł który zatrąbi na Sąd Ostateczny
истә кала торган - pamiętny
истә калдыр-ырга - zapamiętać, nauczyć się na pamięć
истә калырлык - godny uwagi, osobliwy, sławny, nadzwyczajny
                            (Казанның истә калырлык урыннары - godne uwagi miejsca Kazania)
истә тот-арга - zapamiętać, zakarbować sobie
истә-коста булмаганда - nie domyślano się, nie przewidywano
истәлек - I wspominanie, wspomnienie (patrz też: хатирә)
                II pamięć
                III pamiętnik (pisany) (patrz też: хатирәләр)
истәлек дәфтәре - dziennik, pamiętnik
истәлекле - pamiętny, doniosły
ит - I mięso,
      II miąższ
ит-әргә - I robić, zrobić, zdziałać
               II jako czasownik wspomagający tworzy czasowniki złożone:
                  (ирекле ит-әргә - uwalniać, wyzwalać)
                  (хәбәр ит-әргә - powiadamiać)
                  (ярдәм ит-әргә - pomagać)
итәк - I spódnica, spódniczka
              (Aйны итәк белән каплап булмый. - (powiedzenie) Księżyca sukienką nie przesłonisz.)
          II poły (płaszcza, marynarki)
              (Tик утырганчы, тун итәгең уа тор. - (powiedzenie) Siadając poły kożucha miej rozsunięte.)
          III obrzeże, skraj
              (урман итәге - skraj lasu)
          IV podołek
              (бер итәк чикләвек - cały podołek orzechów)
          V kolana
              (Баланы итәгенә утыртты. - Dziecko posadził sobie na kolanach.)
итек - buty, botki, kozaczki
          (тылсымлы итек - buty siedmiomilowe)
итекле - obuty
              (күн итекле берәү - ktoś w skórzanych butach)
итекче - szewc
              (Итекченең итеге юк. - (powiedzenie) Szewc bez butów chodzi.)
ител-ергә - być robionym, zrobionym (forma bierna czasownika итәргә)
                    (хәл ител-ергә - rozstrzygać się, decydować się)
итеп - robiąc, działając (imiesłów przysłówkowy współczesny od итәргә)
их - ech, o (wyraża oburzenie lub zdziwienie)
ихата - I zagroda, obejście, gospodarstwo
            II ogrodzenie, płot, parkan
ихлас - I szczerość, otwartość
                (Cезнең ихласыгызга ышанам. - Wierzę w twoją szczerość)
            II gorliwość, pilność, chęć
                (укырга ихлас - zapał do nauki)
           III szczere przywiązanie, sympatia
                (Кызның синдә ихласы бар. - Dziewczyna darzy cię sympatią.)
           IV (wtrącenie) istotnie, w rzeczy samej, niewątpliwie
                (Ихлас эшлибез аны. - I w rzeczy samej zrobimy to.)
ихтимал - I możliwość, szansa, prawdopodobieństwo
                 II (predykatyw) może, możliwe, może być
                    (үпкәләве ихтимал - może być obraźliwym)
ихтирам - szacunek
ихтирам ит-әргә - szanować
ихтыяҗ - (pilna) potrzeba, konieczność, popyt, żądanie, wymóg, życzenie, wniosek
                  (тормыш ихтыяҗлары - potrzeby życiowe),
                  (рухи ихтыяҗлар - potrzeby duchowe)
                  (шәһәр халкы ихтыяҗы - żądania mieszkańców miasta)
ихтыяҗ күрү - wymagać
ихтыяр - I wola
                  (Синең ихтиярың гамәлгә ашсын. - Bądź wola Twoja. (Modlitwa Pańska))
              II chęć, pragnienie
              III władza
ихтыярсыз - bezwiednie
ич - (partykuła wzmacjająca) przecież, wszak, wszelakoż, toż
иш - I równy, odpowiedni, para (w znaczeniu pasujący)
          (Сиңа иш түгел. - On nie jest dla ciebie parą)
        II towarzysz, przyjaciel
        III kółko, krąg
            (үз ишләре - swoje kółko)
        IV zawód, służba (służbowy)
        V wydarzenie, zajście, sprawa
ишарә ит-әргә - pokazywać
ишәйт-ергә - rozmnażać, powiększać
ишәк - (zoolog.) osioł
ише - taki (sam), podobny, równowartościowy
            (синең ише - podobny do ciebie)
ишек - drzwi
ишек алды (ишегалды) - dwór, miejsce za drzwiami
ишек төбе - przeddrzwia, ganek, wiatrołap, miejsce pod drzwiami
ишел-ергә - zawalić się
ишет-ергә - słyszeć, usłyszeć
ишетелә - słyszalnie
ишетелә торган - słyszalny
ишетеп бел-ергә - usłyszeć
ишетү - słuch
ишетү органнары - (anat.) narząd słuchu
ишетү сәләте - słuch
ию - rzeczownik odsłowny od czasownika ия-ргә
июль - lipiec
июнь - czerwiec
ия - I gospodarz, władca, właściciel
      II laureat
          (Нобель бүләге иясе - laureat nagrody Nobla)
      III (mitolog.) duch
          (урман иясе - duch leśny)
      IV (lingwist.) podmiot
ия бул-ырга - mieć, posiadać, być właścicielem
ия-ргә - I opuszczać się (rzeczownik odsłowny: ию)
              II skłaniać (np. głowę)
                  (баш ия-ргә - składać pokłon)
              III nachylić, schylić, wygiąć (np. ciało)
ияк - (anatom.) podbródek
ияләшт-ергә - I oswajać, udomawiać
                        II (przen.) przywiązywać (do siebie)
ияле - I mający właściciela, gospodarza
          II zajęty, zarezerwowany
          III (gramat.) osobowy
иялек килеше - (lingw.) possessivus, "przypadek dzierżawczy" (2. przypadek deklinacji tatarskiej)
иялән-ергә - I przyzwyczajać się, przywykać
                      II przywiązywać się
                      III zadomawiać się, zżywać się
ияр - siodło (na konia, motocykl)
ияр-ергә - I iść za kimś, śladem, tropem kogoś
                  II przyłączać się, przystawać (do kogoś, czegoś)
                      (Ул безгә иярде. - Przystał do nas.)
                  III przyczepać się
                      (Пальтога тигәнәк ияргән. - Do płaszcza przyczepił się rzep.)
                  IV naśladować
                      (Ул бөтен нәрсәдә абыйсына иярергә тырыша. - We wszystkim starał się postępować jak starszy brat.)
                      (Яхшыга ияргән ялпайган, яманга ияргән картайган. - (przysłowie) Z kim przystajesz takim się stajesz.)
                  V (potocz.) łapać (chorobę), przechodzić (chorobę)
                      (Aңа йогышлы чир ияргән. - Złapał chorobę zakaźną.)
                      (Грипп тиз иярә. - Grypę przechodzi się lekko.)
иярешле - (matemat.) sprzężony (o liczbach)
иярлә-ргә - (wprost i przen.) siodłać, osiodłać
иярле - osiodłany
иярт-ергә - I brać, wziąć z sobą, pozwolić iść za sobą
                      (Мин сине ияртмим. - Nie wezmę cię z sobą.)
                  II (przen.) pociągnąć za sobą
                      (Кызыктырып, үзенә ияртте. - Uwodząc przeciągnął na swoją stronę.)
                 III zarazić się, złapać (o chorobie)
                      (бума ютәл ияртергә - zarazić się kokluszem)
                 IV (gramat.) podporządkować
                      (иярчен җөмләне баш җөмләгә ияртергә - przyporządkować zdanie podrzędne zdaniowi głównemu)
                  V jako imiesłów przysłówkowy ияртеп - ze sobą
                      (Cине каршыларга балаларны ияртеп бардым. - Poszła się spotkać z tobą, wzięła ze sobą dzieci.)
иярче - mistrz siodlarski
иярчен - I ktoś idący za kimś
              II dziecko z poprzedniego małżeństwa
             III (przen.) wierny naśladowca, stronnik, adept, poplecznik, pomagier
             IV (astronom., techn.) satelita
                  (җирнең ясалма иярчене - sztuczny satelita Ziemi)
иясез - bezpański, niczyj

Й

йә - patrz: я
йог-арга - I brudzić, walać, paskudzić
                 II (potocz.) przesiąkać, nasiąkać
                III przyczepiać się, przylegać, przyłączać się, łapać się
                    (грипп тиз йога - grypę łapie się szybko)
йогынты - oddziaływanie, wpływ
йод - (chem., med.) jod, jodyna
йодрык - (wprost i przen.) pięść
йодрык сугышы - (sport.) walka na pięści, boks
йокла-рга - (wprost i przen.) spać, drzemać, pozostawać bezczynnym
                    (авыл йоклый - wieś śpi)
                    (үлем йокысы белән йокларга - spać snem wiecznym (martwego))
                    (Күп йоклган бөләр, күп сөйләгән алдар. - (przysłowie) Kto dużo śpi zbanktutuje, kto dużo mówi ten oszust.)
                    (Йоклаганга өлеш юк. - (przysłowie) Śpiącemu nic (się nie należy).)
йоклап - (przen.) niedbale, bez zaangażowania, bez zakasywania rękawów
йоклап кит-әргә - usnąć
йоклат-ырга - I lulać, kołysać, huśtać (dziecko)
                       II (wprost i przen.) usypiać
                          (наркоз (гипноз) белән йоклату - usypiać narkozą (hipnozą))
                      III (bezosob.) robić się sennie
                          (йоклата башлады - zaczęło być sennie)
йоклаткыч - (wprost i przen.) nasenny, usypiający
                    (йоклата торган порошок - proszek nasenny)
йоктыр-ырга - I zarażać, przekazywać (chorobę)
                        II zarazić się (grypą)
йокы - sen, drzemka, śpiączka
йокыга кит-әргә - usnąć
йокылы - senny
йокымсыраулы - senny
йола - I (relig.) ceremonia, obrzęd, rytuał
                  (туй йолалары - ceremonia ślubna)
                  (йола җырлары - pieśni obrzędowe)
          II obyczaj
                  (иске гадәт, иске йолалар - stare przyzwyczajenia, stare zwyczaje)
йолдыз - gwiazda
йолдызчык - gwiazdka
йолкы-рга - I rwać, wyrywać, szarpać, wyszarpnąć
                     (борчак йолкрга - rwać groch)
                    II skubać, obskubywać
                     (тавык йолкрга - oskubywać kurę)
                   III szarpać, niszczyć
                     (Җил тәрәзә капкачларын йолка. - Wiatr szarpie zasłony okien.)
                  IV (przen.) zabierać, obskubywać, obrabować, nękać
                     (Йолкырга дип барды - йолкынып кайтты. - (przysłowie) Poszedł rabować a sam wrócił obrabowany.)
                  V (przen.) wyrwać, uchronić
                     (бәладән йолкы-рга - wyrwać z biedy)
                  VI (przen.) urwać, zabrać, przejąć
                     (үзеннән йолкып, кешеләргә бирергә - urwać sobie, dać biednym)
йолы-рга - I bronić, ratować, zbawić,
                  II wybaczać, darować, odpuszczać,
                  III ukrywać, zatajać
йолып кал-ырга - uratować, zbawić
йом-арга - I zamykać, przymykać (oczy, usta), mrużyć (oczy)
                      (төн буе күз дә йоммадым - całą noc oka nie zmrużyłem)
                  II ściskać, gnieść
                  III (przen.) dusić, tuszować, taić
                      (Бер-берсенең гаепләрен йомалар. - Zatajają winę jeden drugiego.)
                  IV (przen.) kraść, przywłaszczać sobie
                      (кеше хакын йом-арга - przywłaszczać sobie cudze)
                  V (przen.) wykończyć, załatwić, uderzyć
                      (сакчыны йом-арга - wykończyć ochraniarza)
йомгак - I (wprost i przen.) kłębek, splot, węzeł
                  (фикерләр йомгагы - splot myśli)
              II wynik, rezultat, suma, uogólnienie
                  (итапның "Йомгак" бүлеге - rozdział książki "Zakończenie")
йомгакны чуалтырга - zagmatwać/zaplątać sprawę
йомгакның очы - sedno, istota jakiejś sprawy, problemu (dosł.: końcówka kłębka)
йомгакны сүтәргә (йомгакны чишәргә) - wniknąć w istotę sprawy, problemu
йомран - (zoolog.) suseł
йомырка - jajo
йомыш - I poruczenie, postulat, polecenie, sprawa,
              II rozmowa, zebranie, sprawa
              III prośba, życzenie
              IV usługa
йомшак - I miękki
                II (przenośn.) miękki, delikatny, dobry, czuły, łagodny (o głosie spojrzeniu)
                III słaby, zły (o wzroku, słuchu, świetle, pamięci)
                IV miękko, życzliwie, łagodnie
                V słabo, źle
                VI miękisz
йон - I sierść, runo (u owiec), włos (na ciele)
        II wełna, (przędza)
        III pióro, puch (ptasi)
йон җеп - wełniana nić, włóczka
йон йөрәк - (przen.) tchórz
йонлач - kudłaty, włochaty
йонлы - kudłaty, włochaty
йончы-рга - zmęczyć się
йорт - I dom, izba, budynek, mieszkanie
          II dom, gospodarstwo
          III (poet.) dom (w znacz. kraj, ojczyzna)
йот - I głód, zagłodzenie (o padaniu bydła z powodu braku karmy),
        II żarłoczny, nienasycony
йот-арга - I połykać, pochłaniać,
                II absorbować, chłonąć,
                III wypróbowywać, doświadczać, przechodzić (np. męki)
йоту - łyk
йотым - łyk
              (бер йотым су - łyk wody)
йөгер-ергә - I (w różn. znacz.) biegać, pędzić
                      II uciekać, zbiec
                      III parzać się (o zwierzętach)
йөгерә башла-рга - pobiegnąć
йөгереп кил-ергә - przybiec
йөгереп үт-әргә - przebiec
йөгереп чыг-арга - wybiegnąć
йөз - I sto,
        II stulecie, wiek
        III twarz, fizjonomia, gęba
        IV wygląd
        V (przenośnie) oblicze
        VI powierzchnia, wierzchnia strona, przednia strona, fasada
       VII (przenośnie) autorytet, cześć, zaszczyt, godność
       VIII ostrze, klinga (noża)
йөз-әргә - I pływać
                 II (przen.) pławić się, tonąć (np. w dobrobycie, w zieleni)
йөзгә-йөз - twarzą w twarz
йөзек - pierścień
йөзем - (botan.. kulin.) winorośl, winogrono (krzew i owoce), rodzynek
            (йөзем үстерү - uprawa winorośli)
            (йөзем җыю - winobranie)
            (кара йөзем - "rodzynek" (ktoś wyróżniający się))
йөзеп - wpław
йөзлек - I sturublówka, setka
                  (йөзлек акча - banknot sturublowy)
              II (milit., hist.) sotnia (oddział kozackiego wojska)
              III patrz: битлек
              IV obramowanie (okna, drzwi, bramy)
              V płyta
              VI belka, dźwigar
              VII okładzina, sajding
                  (һәйкәлнең мәрмәр йөзлеге - marmurowa okładzina pomnika)
              VIII (techn.) osłona, tarcza
              IX (fiz.) okładzina (kondensatora)
              X (równa, gładka) powierzchnia (czegoś)
                  (су йөзлеге - gładź (gładka powierzchnia) wody)
             XI podbicie (nogi, buta)
йөк - ładunek
йөкләмә - zobowiązanie
йөкләтү юнәлеше - (lingw.) strona sprawcza (czasownika)
йөклә-ргә - powierzyć, zlecać, zobowiązywać, obciążać, władowywać, składać
йөкле - brzemienna, w ciąży
йөр-ергә - I chodzić, jeździć,
                II chodzić, kursować, latać (o środkach transportu)
                III przejść się, spacerować
                IV (przenośnie) chodzić, być w obiegu (o pieniądzach)
                V (przenośnie) zabierać się, zamyślać, planować
йөрәк - I (anatom.) serce,
            II (przenośnie) serce, dusza
йөреп кайту - przechadzka, spacer
йөреш - chodzenie
йөрт-ергә - I prowadzić, wozić, nosić,
                  II toczyć
                  III wprawiać w ruch
йөрткеч - (techn.) siłownik, pędnik
йөртүче - I przewodnik
                      (икыскурия йөртүче - przewodnik wycieczek)
                II kierowca
                      (автобус йөртүче - kierowca autobusu)
йөрү - chodzenie
йөткер-ергә - kaszleć
йөткер-ергә тотын-ырга - zakaszlać, zacząć kaszlać
йөткерә башла-рга - zakaszlać, zacząć kaszlać
йөткерү - kaszel

К

k. (карагыз) - patrz
каб-арга - I brać do ust, wkładać do ust
                II jeść
                III kąsać, ugryźć, chwycić zębami
                IV brać (o rybie)
                V przyjmować (lekarstwo)
                VI (przen) trafiać, dostawać się, wpadać (np. w pułapkę, w bagno)
кабак - I (botan.) dynia,
            II powieka
                (күз кабаклары йомылган - zamknięte oczy),
            III karczma, szynk
кабак баш - głupi, pustogłowy
кабак тастымалы - pijak, pijanica, alkoholik
кабаланып - pośpiesznie, śpiesznie
кабалан-ырга - śpieszyć się
кабалап - zawzięcie, ostro, gwałtownie
                (Эт кабалап өрә. - Pies zawzięcie szczeka.)
кабан - (zoolog.) dzik (sus scrofa)
кабан дуңгызы - (zoolog.) dzika świnia (sus scrofa)
кабартма - I (kulin.) bułeczka maślana, placek,
                  II wypukły
кабарчык - I bąbel, obrzęk, guz
                      (Ишкәк белән ишүдән кулга кабарчыклар чыкты. - Od wiosłowania na rękach pojawiły się bąble.)
                  II pęcherzyk, bańka
                      (һава кабарчыгы - pęcherzyk powietrzny (w szkle))
кабат - I powtórnie, ponownie,
            II jeszcze raz, znowu
кабатла-рга - powtarzać
кабат-кабат - niejednokrotnie
кабатлаулы үткəн заман хикəя фигыль. - (lingw.) czas przeszły wielokrotny trybu oznajmującego
кабель - przewód, kabel
кабер - mogiła, grób
                (туганнар кабере - bratnia mogiła)
кабер ал-ырга - (przen.) umierać
кабер каз-арга - (przen.) kopać grób, szykować komuś śmierć
кабер ташы - kamień nagrobny
каберлек - cmentarz
кабил - I plemię, ród
                (күчмә кабиләләр - plemiona koczownicze)
                (кабилә башлыгы - starszyzna rodowa)
            II lud
кабиләчелек - plemienny, szczepowy
кабул - zgoda (wyrażenie zgody) (w prawie islamskim zgoda drugiej strony na proponowaną umowę)
кабул бул-ырга - stawać się, spełniać się
                              (теләгем кабул булды - spełniło się moje życzenie)
кабул бүлмәсе (кабул итү бүлмәсе) - sala przyjęć, pokój przyjęć, poczekalnia
кабул ит-әргә - I (w różn. znacz.) przyjmować, przyjąć (towar, ustawę, pracę, pod komendę, w skład czegoś)
                            (партиягә кабул ит-әргә - przyjąć do partii),
                            (кабул итү имтиханнары - egzaminy wstępne (rekrutacyjne)),
                        II przyjmować (gości), dawać audiencję
                            (директорның кабул итү сәгатьләре - godziny przyjęć dyrektora),
                        III przyjmować (poród), okazywać pomoc (przy porodzie)
кабул итәрлек - akceptowalny, do przyjęcia (patrz też: кабул ителерлек)
кабул ител-ергә - zostać przyjętym, dostać się
кабул ителгән - przyjęty, powszechnie przyjęty
кабул ителерлек - akceptowalny, do przyjęcia (patrz też: кабул итәрлек)
кабул ителмәслек - nie do przyjęcia, niedopuszczalny
кабул күр-ергә - I być zgodnym
                            II przyjmować patrz też: якын ит-әргә)
кабул кылырга - przyjmować (patrz też: кабул ит-әргә)
кабул мәҗлесе - przyjęcie (oficjalne)
кабулым юк - nie podoba się, nie leży
кабыз-ырга - zapalać
кабык - I (w różn. znacz.) kora, skórka, strup
                (агач кабыгы - kora drzewa)
                (усак кабыгы - strup na ranie)
                (баш миенең кабык катлавы - kora mózgowa)
            II łyko
            III łupina, skórka
                (лимон кабыгы - skórka cytryny)
                (бәрәңге кабыгы - łupina kartofla)
            IV skorupa (orzecha), skorupka (jajka)
            V strąk (grochu, fasoli)
            VI (geolog.) powłoka, skorupa
                (җир кабыгы - skorupa ziemska)
            VII (przen.) okrycie, odzież
                (Кешенең тышкы кабыгына карама. - Nie patrz na powierzchowność człowieka.)
кабымлык - zakąska, przekąska, lekkie jedzenie
                    (өстәлгә кабымлык кую - podać na stół zakąskę)
кабырга - I (anatom.) żebro,
                II krawędź, skraj, strona, bok (czegoś)
                    (өстәл кабыргасы - krawędź stołu),
                    (кубның унике кабыргасы бар - prostopadłościan ma dwanaście krawędzi),
                III zbocze, stok, pochyłość (góry, pagórka)
кабырчык - muszla, muszelka
кавын - (botan.) melon (cucumis melo)
кавын агачы - (botan.) papaja (patrz też.: папайа)
кавырсын - I lotka (ptasiego skrzydła)
                    II plastik, tworzywo sztuczne
кавыштыр-ырга - I zgromadzać, zestawiać, stykać
                                 (Тормыш кавыштырыр әле безне тагын да. - Życie z pewnością nas jeszcze zetknie.)
                              II łączyć (ślubem), umożliwiać wspólne życie
                                 (Aта-аналары аларны кавыштырырга теләмәгәннәр.
                                     - Rodzice nie chcieli by się pobrali (by ich połączono ślubem).)
каг-арга - I wbijać (np. gwóźdź), przygwoździć,
                II stukać, bić (o zegarze),
                III bić, przybijać (o fali),
                IV klepać (po plecach), trząść, wytrząsać, wytrzepywać,
                V machać, wymachiwać (skrzydłami),
                VI (przenośn.) gnębić, uciskać
кагарга-суг-арга - I bić, walić, tłuc,
                            II obrażać, krzywdzić, ciemiężyć, prześladować
кагу - stukot
кагыйдә - I reguła, zasada, norma, prawo
                II porządek, plan, reżim, tryb
                III (przen. dogmat, nauka, kanon
                    (дин кагыйдәләре - dogmaty (nauki) religii)
кагыл-ырга - I dotykać, poruszać, potrącać, zaczepiać
                            (чәчләргә кагыл-ырга - dotykać włosów)
                       II uderzać (o falach)
                      III zabierać, przywłaszczać
                            (кеше әйберене кагыл-ырга - zabierać cudzą własność)
                       IV (przen.) dotykać (czegoś), poruszać (coś)
                            (Ул үзәннең китабында фонетика мәсьәләсенә дә кагылган. - W swojej książce poruszył także zagadnienia fonetyki.)
                        V (przen.) dotyczyć (czegoś, kogoś), odnosić się (do czegoś)
                            (Кичәгә сүзләр сиңа да кагыла. - Wczorajsze słowa odnoszą się także do ciebie.)
кадак - I gwóźdź
                (кадак суыргыч - łom)
            II (potocz.) wieszak, wieszadło,
            III (przen.) gwóźdź (najważniejsza część zdarzenia)
                (концерт программасының кадагы - бию - gwoździem programu koncertu jest taniec)
            IV funt (miara wagi)
кадәр - I (poimek) (z allatywem) do (wskazując na dystans, czasowy, przestrzenny, pełności itp)
                (Казанга кадәр - do Kazania),
                (кичкә кадәр - do wieczora),
                (тамчысына кадәр эчеп бетер-ергә - wypić do kropli),
            II (poimek) (z allatywem) aż do, nawet i …, aż …
                (балаларга кадәр килде - przyszły nawet dzieci, dosł.: przyszli aż do dzieci),
            III (poimek) w porównaniu z czymś:
                (ат башы кадәр - wielkości końskiej głowy),
            IV (poimek) (z czasownikiem w formie na -ган, -дан) ile, ile można, jak można
                (кулдан килгән кадәр тырышырбыз - postaramy się ile się da)
                (булдыра алган кадәр йомшак бас-арга - iść najmiękcej jak się da)
кадер - I godność, cześć, szacunek, honor,
           II cena, wartość,
          III autorytet, respekt, poszanowanie, poważanie
кадерле - I drogi, kochany, zaszczytny, honorowy,
                II drogi, cenny, drogocenny,
                III (przen. poet.) tajemny, ukryty, intymny
кадерсез - I nieszanowany, niegodny szacunku,
                  II nieistotny, błahy, nieceniony
кадр - kadra
          (кадрлар бүлеге - dział kadr)
          (армиядә кадр хезмәттә бул-ырга - być w wojsku zawodowym (na służbie kadrowej))
          (кадрлар учагы - kuźnia kadr)
каек - łódka
каен - (botan.) brzoza
каен җиләге - (botan.) poziomka (fragaria)
каенага - starszy brat męża albo żony
каенана - świekra, teściowa
каената - świekr, teść
каене - młodszy brat męża
каенигәч - starsza siostra męża
каениш - młodszy brat żony
каер-ырга - I odrywać, wydzierać,
                    II wywrócić, wykręcać, skręcać (rękę),
                    III odciągać,
                    IV (przen.) skręcać, zwijać, brać na bok
                    V (przen.) chylić, giąć, krzywić, nachylać
каерыл-ырга - I forma bierna od каер-ырга
                        II obracać się, wyłączać, skręcać (w stronę)
                        III posuwać się wstecz, cofać się
каеш - (w różn. znacz.) rzemień, rzemyk, pas
            (каеш камчы - rzemienny knut)
            (ияр каешлары - rzemyki od siodła)
            (бил каешын ышандырырга - popuszczać pasa)
каз - (zoolog.) gęś
каз-ырга - I kopać, ryć,
                II wykopywać,
                III wydobywać (kopalinę),
                IV dłubać,
                V (przen.) wyszukiwać (coś złego), wykopywać
каза - I bieda, nieszczęście, niedola,
          II zagłada (bydła),
          III nieszczęśliwy wypadek, straty (w gospodarce)
казакъ - Kazach
Казакъстан - (geograf.) Kazachstan
Казакъстан Республикасы - (geograf.) Republika Kazachstanu
казан - I kocioł
            II płytki dół (pod wodą lub na ziemi)
            III centrum, miejsce zgromadzenia (kogoś, czegoś)
                (караклар казаны - miejsce zgromadzenia złodziei)
казан-ырга - zasługiwać, nabywać, zyskiwać, zjednywać sobie,
                        (дөньякүләм мәшһүрлек казан-ырга - zyskać światowy rozgłos)
казаныш - dorobek, osiągnięcie, sukces, dokonanie, zdobycz, przejęcie
казый - kadi, sędzia muzułmański
казык - kół, kołek, pal, drąg
казык читән - płot, parkan
казылык - I (kulin.) wędzonka, boczek (koński),
                II kiełbasa pasztetowa (domowej roboty)
кай - I (zaimek pytający) jaki, który
            (Кай якка? - W którą stronę? w jakim kierunku?)
            (Җил кай яктан исә? - Z której strony wieje wiatr?)
            (Сез кай якныкы? - Skąd pochodzicie? (Z jakich stron jesteście?))
        II pewien, jakiś, inny, inna
            (кай кешеләр - pewni ludzie)
            (кай көннәрдә - w niektóre dni)
кайбер - pewien, jakiś, inny, oddzielny
кайбер җирдә - gdzieniegdzie
кайберәүләр - jacyś, jakieś, byle jacy
кайвакыт - czasami, niekiedy, sporadycznie
кайгы - I smutek, zmartwienie, zgryzota, boleść, rozpacz,
            II (potocznie) troska, zabiegi (o coś)
кайгылы - przykry
кайгырт-ырга - I martwić się, smucić,
                          II troszczyć się, opiekować się
                              (бала турында кайгырт-ырга - zaopiekować się dzieckiem)
кайгырту - staranie
кайгыртучан - opiekuńczy
кайгысыз - I bez żalu, bez smutku, bez trosk
                  II beztroski, spokojny, cichy
                  III lekkomyślny, bezmyślny, nierozważny
кайда - I (w różn. znacz.) gdzie
                (Кайда син? - Gdzie jesteś?)
                (Кайда тәртип, шунда эш алга бара. - Gdzie dyscyplina tam i robota idzie lepiej.)
                (Кайда синең вәгъдәң? - Gdzie twoja obietnica?)
            II (jako partykuła) gdzie już, gdzie tam
                (Кайда сезгә бару, вакытым юк. - Gdzie tam was odwiedzać - czasu nie ma.)
кайдадыр - gdzieś
кайдан - (zaimek pytający) skąd, odkąd
                (Бу китапны кайдан алдың? - Skąd wziąłeś tę książkę?)
кайдандыр - skądś tam, skądkolwiek
каймак - (wprost i przen.) śmietana
                (салатка каймак сал-ырга - doprawić sałatę śmietaną)
                (Залда шәһәрнең каймагы җыелган. - W sali zebrała się miejska śmietanka (elita miasta).)
кайна-рга - I gotować,
                    II kipieć, wrzeć, bulgotać,
                    II (przen.) przemieszczać się chaotycznie
кайнар - gorący
кайнатма - wywar, wyciąg, esencja
кайры - I (botan.) kora
                (тал кайрысы - kora wierzbowa),
            II garbowany
                (кайры тун - kożuch)
кайсы - I (zaimek pytający) który, jaki
                (Син кайсы мәктәптә укыйсың соң? - W której to szkole uczyłeś się?)
            II jakiś, pewien
кайсыбер - jakiś, niektóry, inny
кайт-ырга - I wracać, powracać
                        (Ялкын янар горурлыгың кайтар, татар,
                            - Zapłonie płomień, twoja duma wróci, tatarski narodzie, (z piosenki "Бөек Татар")
                    II iść, pójść, wstąpić, przybywać, przychodzić, przyjeżdżać
                    III spadać, spaść, ubywać (o wodzie)
                    IV (przenośnie) odmówić, wyrzec się
кайтаваз - echo
кайтар-ырга - zdać, oddawać
кайтым - (lingw.) zwrotny
                (кайтым юнәлеше - strona zwrotna)
кайф - dobre samopoczucie, zadowolenie, przyjemność, rozkosz
кайчан - (zaimek pytający) kiedy, w jakim czasie
                (Безгә кайчан киләсең? - Kiedy przyjdziesz do nas?)
кайчакта - czasami, niekiedy
кайчан да булса - kiedykolwiek
кайчандыр - kiedyś (nie wiadomo kiedy)
кайчы - nożyczki, nożyce
какла-рга - schnąć, wysychać, ususzyć
каклаган - (kulin.) suszony
какс-ырга - I pleśnieć, zapleśnieć,
                    II gorzknieć, jełczeć
                    III (przen.) psuć się, stawać się zacofanym, uszkadzać się
кактус - (botan.) kaktus
какыр-ырга - charkać, odcharkiwać
какырык - wilgoć
какча - chudy, szczupły
какша-рга - I chwiać, chwiać się, obluzowywać się
                        (Ишек какшаган. - Drzwi obluzowały się.)
                    II (przen.) rozchwiewać się, nadwątlić, osłabnąć, niszczeć
                        (Tәртип какша́мый. - Dyscyplina nie osłabła.)
какшамас - niezniszczalny, niezłomny, niezachwiany, solidny, trwały
какшамаслык итеп - mocno
кал-ырга - I zostawać, pozostawać,
                  II dostawać się, przypadać
                  III stracić, zgubić
                  IV okazywać się, trafić, dostać się
                  V jako czasownik pomocniczy nadaje czasownikowi głównemu
                      1) znaczenie wynikowe:
                          (туктап кал-ырга - zatrzymać się)
                          (катып кал-ырга - utwardzić)
                      2) nadaje znaczenie niedokończenia czynności:
                          (эзли кал-ырга - nadal szukać, kontynuować szukanie)
кала - miasto, twierdza
калай - I blacha
            II żelazo, blacha żelazna,
            III brytfanna
калак - łyżka
каләм - I (wprost i przen.) pióro (do pisania)
                (каләм осталары - mistrzowie pióra)
            III (potocznie) ołówek
                (буяу каләме - kredka)
            IV (przenośnie) styl
календарь - kalendarz
калг-ырга - I zdrzemnąć się, drzemać
                      II (przen.) uspokajać się, zapominać się
                          (калгыган хисләрне уят-ырга - budzić zapomniane emocje)
калган - pozostały
калдык - I reszta, nadwyżka, nadmiar
               II w liczbie mnogiej: калдыклар resztki, szczątki, pozostałości, ślady (czegoś)
                  (җимерелгән машина калдыклары - szczątki rozbitego samochodu)
                  (элекке матурлыгының калдыгы - ślady minionego piękna)
              III odpady, produkty uboczne
              IV (matemat.) reszta
                  (Дүрт икегә калдыксыз бүленә. - Cztery dzieli się przez dwa bez reszty.)
              V (przen.) przeżytek
                  (искелек калдыклары - przeżytki przeszłego)
             VI (wprost i przen.) poślad, plewy
калдыр-ырга - I pozostawiać, zostawić, porzucić
                            (Мине кемгә калдырдың? - Dla kogo mnie porzuciłeś?)
                        II zostawiać (z tyłu), wyprzedzać, przegonić
                            (ямьсез тойгы калдырырга - pozostawić niedobre wrażenie)
                        III (przen.) stawiać, postawić
                            (мыекны калдырырга - zapuścić wąsy)
                            (кунарга калдырырга - zostać na nocleg)
                        III (przen.) odkładać, zwlekać, zostawiać, porzucać
                            (сорауны җавапсыз калдырырга - pozostawić pytanie bez odpowiedzi)
калҗа - I kawałek, plasterek, kąsek (mięsa)
              (Капкан саен калҗа булмый. - (przysłowie): Nie zawsze w sieć trafia kąsek.),
            II (przen) wygodne miejsce, wygodna praca
калк-ырга - I unosić się, podnosić się
                        (урыннан калк-ырга - unieść się z miejsca)
                    II wschodzić
                        (урман артыннан кояш калыкты - zza lasu wzeszło słońce)
                    III wynurzać się, wyłaniać się
                        (төн булды, йолдызлар калыкты - gdy przyszła noc wyłoniły się gwiazdy)
                    IV pojawiać się, powstawać
                        (Күптәнге истәлекләр калыкты. - Pojawiły się dawne wspomnienia.)
калкан - (wprost i przen. tarcza, osłona
калкулык - pogórek, wzniesienie, górka
калпак - I kołpak, czapka
              II pokrywka, zaślepka,
              III (techn.) kołpak
калфак - (etnograf.) kałfak, tradycyjne tatarskie ozdobne kobiece nakrycie głowy
калтыра-рга - I drżeć, dygotać, trząść się
                          (аяк куллар калтырый - ręce, nogi się trzęsą)
                          (салкыннан калтыра-рга - drżeć od chłodu)
                       II walić, bić pośpiesznie
                          (Aчудан йөрәгем калтырый. - Z gniewu serce mi bije (pośpiesznie).)
                      III migotać, drżeć (o ogniu, świetle)
                          (Шәм уты калтырый. - Ogień świecy migoce.)
калым - I (etnograf.) kałym, wykup,
            II (przenośnie) nielegalny dochód
калын - I gruby (o płaskich przedmiotach),
            II gęsty, częsty,
            III niski (o głosie),
            IV gruby (o tkaninie),
            V gęsty (o włosach)
калып - I prawidło (do butów)
             II (wprost i przen.) forma (do wyrobu różnych przedmiotów), sztanca
калыш-ырга - I odstawać, pozostawać w tyle, opóźniać się
                           (олылардан калышмарга - nie odstawać od rówieśników)
                       II (przen.) ustępować (w czymś, być gorszym
                           (Драматургның соңгы пьесасы алдагыларынннан шактый калыша.
                                         - Ostatnia sztuka dramarurga znacznie ustępuje poprzednim.)
кама-рга - okrążać, otaczać, oblegać
камалыш - okrążenie, oblężenie
камау - (milit.) oblężenie
              (1552 елда Казанны камау - oblężenie Kazania 1552 roku)
камбала - (zoolog.) flądra
камилләш-ергә - polepszać, poprawiać, doskonalić
кампания - kampania
                  (урып җыю кампа́ниясе - kampania żniwna)
камыр - (kulin.) ciasto
              (бөккән камыры - ciasto na pierogi)
камыт - I chomąt
             II jarzmo, brzemię
камчы - I bicz, batog, kańczug
              II (potocz., przen.) żmija
камыш - (botan.) trzcina
                (камыш түбә - dach trzcinowy)
                (шикәр камышы - trzcina cukrowa)
                (камыш кебек, камыш буйлы - jak trzcina (o posturze, postawie))
кан - I (med.) krew
            (ак кан тәнчекләре (бөртекләре) - białe ciałka krwi)
            (артерия каны - krew tętnicza)
        II (przen.) krewni (tej samej krwi)
кан агу - miesiączka, menstruacja
кан азлык - (med.) anemia
кан басымы - (med.) ciśnienie krwi
кан басымы күтәрелү - (med.) nadciśnienie, podwyższone ciśnienie krwi, hipertonia
кан җибәрү - (med.) przetaczanie krwi, transfuzja krwi
кан күрү - (przen.) miesiączka, menstruacja
кан тамыры - (anatom.) naczynie krwionośne, żyła
                       (төп кан тамыры - tętnica)
                       (кара кан тамыры - żyła)
кан туктаткыч үлән - (botan) rosiczka
кан үче - krwawa zemsta, vendetta
кан югалту - wykrwawienia
канавалия - (botan) konwalia
канал - (w różn. znacz.) kanał
            (Ингли́з каналы́ - Kanał Angielski)
канат [къанат] - I (w różn. znacz.) skrzydło,
                          II skrzydełko (u owadów),
                          III płetwa (u ryb),
                          IV łopatka (statku, koła młyńskiego, wiatraka), błotnik (samochodu), zwrotnica (kolejowa)
                          VI skrzydło (domu),
                          VII (przen.) wspornik, podpora,
                          VIII (przen.) nurt, skrzydło (polityczne)
канау - rów (ściekowy)
кана-рга - krwawić, lać się (o krwi)
                    (кул каный - ręka krwawi)
канәгать - I zadowolony, usatysfakcjonowany
                  II niewybredny, niewymagający
канәгатьләндерел-ергә - zadowalać się
канәгатьсез - I niezadowolony
                      II nienacycony, zachłanny, łakomy, chciwy
канәфер - I (botan.) goździk
                    (канәфер исе - zapach goździków),
                II (botan., potocz.) bez (lilak)
                    (өй каршында канәфер агачы үсә - przed domem rośnie bez)
кандала - (zoolog.) pluskwa (cimex lectularius)
кандала үләне - (biolog.) nostrzyk (melilotus ) (patrz też: тефтә
кандил - kandelabr
канун - I prawo
            II ustawa, przepis prawny
кан-тир: кан-тир түгеп - krwią i potem
кан-яшь: кан-яшь түг-әргә - gorzko płakać, płakać gorzkimi łzami
кап - I wór, worek (z grubego papieru lub rogoży)
        II futerał,
        III skórka,
        IV (dial.) rogoża,
        V pudełko, paczka
            (шырпы кабы - pudełko zapałek),
            (өч кап папирос ал-ырга - kupić trzy paczki papierosów),
        VI taki sam, ścisły, dokładny, równy (patrz też:: нәкъ)
            (кап урталай ерт-ырга - rozerwać na równe połowy),
            (кап уртасы - sam środek)
            (кап яртысы - dokładna połowa)
капиталь - główny, zasadniczy, kapitalny
капка - brama, wrota
капкан - (wprost i przen.) potrzask, pułapka, sidła, wnyki, sieć
                    (капкан сал-ырга - zastawiać wnyki)
капкач - I pokrywa, pokrywka, wieczko
              II kołpak, zaślepka
              III klapa, klapka
              IV drzwiczki
              V osłona
капла-рга - I okrywać, pokrywać,
                  II kryć, zakrywać,
                  III ukrywać,
                  IV zasłaniać,
                  V zagradzać, przegradzać,
                  VI zaścielać, uściełać,
                  VII zarastać,
                  VIII ściskać, zaciskać,
                  IX wywracać
каплан - (zoolog.) lampart; pantera
капланган - pokryty
капма-каршы - (w różn. znacz.) przeciwstawny, odwrotny, naprzeciw
капот - I (przest.) kapot, rodzaj damskiego płaszcza domowego, podomka,
            II maska, osłona, przednia część pojazdu, pod którą znajduje się silnik
каптыр-ырга - I zapinać, mocować
                          (төймәне каптыру - zapinać guzik)
                        II (potocz., przen.) przyczepiać (bieliznę klamerkami do sznura)
                       III (potocz., przen.) chwytać, łapać, łowić
                          (каракны каптыр-ырга - łapać złodzieja)
                          (кулыннан каптырып ал-ырга - łapać za rękę)
                      IV (potocz., przen.) łowić, łowić na wędkę
                          (балык каптыр-ырга - wędkować, łowić ryby na wędkę)
каптырма - metalowe zapięcie, klamerka, sprzączka, haftka
капчык - I worek
               II pęcherz, bąbel (u ludzi, zwierząt, roślin)
                  (үт капчыгы - pęcherzyk żółciowy)
              III (anatom.) moszna
              IV (przen., milit.) pełne okrążenie
капш-арга - I macać
                      (капшап ишек тоткасын эзләү - macając szukać klamki drzwi)
                  II sondować, omiatać (o promieniu, reflektorze)
                      (күкне прожектор нурлары капшый - niebo omiatają promienie reflektora)
                  III (przen.) wymacywać, wyszukiwać
                      (дошманның йомшак якларын капшау - wyszukiwać słabe miejsca przeciwnika)
капылт - wtem, nagle
кар - (meteorolog.) śnieg, śnieżny
            (кар бабай - bałwan śniegowy)
кара - I czarny
          II ciemny
              (Әйе, бүген - кара төн. - Tak, dzisiejsza noc jest ciemna.)
          III kary
              (кара елгыр - kary rumak)
          IV brudny, niechlujny, nieprany (o odzieży)
          V niewykwalifikowany, ciemny, prosty, niewyksztalcony
          VI ciemny, głuchy (o lesie)
          VII kurny (o domu)
          VIII (przen.) ponury, mroczny, nieradosny, smętny
          IX (przen.) zbrodniczy, zły (o myśli)
          X hańba, niesława
кара (язу карасы) - atrament
кара бөрлегән - (botan.) jeżyna (rubus fruticosus)
кара болыт - chmura
кара карлыган - (botan.) czarna porzeczka (ribes nigrum)
кара-рга - I (w różn. znacz.) patrzeć, popatrzeć, spoglądać
                      (тәрәзәләрдән карарга - patrzeć w okna)
                      (Ул хатын-кызларга карый. - Rozgląda się za kobietami.)
                 II (w różn. znacz.) oglądać, przyglądać się, zwiedzać
                      (картиналар галереясын карарга - zwiedzić galerię obrazów)
                III rozpatrywać, rozważać, badać, oceniać
                      (Cуд бүген мөлкәт бүлүне карый. - Sąd rozpatrywał wczoraj sprawę o podział majątku.)
                      (авыруны карарга - zbadać chorego)
                      (Врач җәрәхәтне карады. - Lekarz oglądnął ranę.)
                  IV (przen.) patrzeć, postrzegać, odnosić się, mieć stosunek (do czegoś, kogoś)
                      (шикләнеп карарга - patrzeć podejrzliwie)
                      (Tуганыңа караган кебек кара! - Postrzegaj go jak bratniego człowieka!)
                      (Кешегә карап торма, үз эшеңне эшли бир. - Nie patrz na ludzi, patrz na pracę.)
                      (эшкә намус белән карау - sumienny stosunek do pracy)
                  V (przen.) doglądać, niańczyć, pielęgnować, opiekować się
                      (балаларны карарга - niańczyć dzieci)
                  VI wychowywać, utrzymywać
                      (ата-ананы карарга - pomagać materialnie rodzicom)
                  VII (przen.) widzieć, uznawać, przyjmować, brać (za coś, kogoś)
                      (эшлексез дип карарга - uznać za lenia)
                      (Кешенең сүзенә карама, эшенә кара. - (przysł.) Człowieka osądzaj nie po słowach a po czynach.)
                  VIII (przen.) wychodzić (o oknie, drzwiach)
                      (Йортның капкасы диңгезгә карый. - Drzwi domu wychodzą na morze.)
                  IX (przen.) zajmować się czymś, dbać o coś, sprawować pieczę
                      (Өйне яхшы карарга. - Dobrze jest dbać o dom.)
                      (үз файдаңны гына карарга - dbać tylko o swoją wygodę)
                      (Бу җир миңа карый. - Ta ziemia jest pod moją opieką.)
                  X odnosić się, dotyczyć
                      (Бу эш сиңа карамый. - To ciebie nie dotyczy.)
                  XI w trybie rozk. patrz(cie):
                      a) wyraża ostrzeżenie: uwaga!
                      (Кара, таеп китмә! - Uwaga, nie pośliźnij się!)
                      b) wyraża zdumienie: patrzcie no!
                      (Кара, ничек батырлана! - Patrzcie no, jak to się przechwala!)
                      c) po partykule кына (кенә) wyraża groźbę: spróbuj no tylko! odważ no się!
                      (Язып кына кара! - Spóbuj napisać!)
                      (Tиеп кенә кара! - Odważ się tknąć!)
карават - łóżko
караганда - (poimek) porównując, w porównaniu z, niż
                    (кичәгегә караганда - w porównaniu z dniem wczorajszym)
                    (Шәһәргә караганда, авылда тынычрак. - Na wsi jest ciszej niż w mieście.)
                    (Миңа караганда ул күбрәк эшли. - On pracuje bardziej niż ja.)
караҗиләк - (botan.) borówka czernica, czarna jagoda (vaccinium myrtillus)
карак - I złodziej,
            II oszust, żulik
карак хатын (кыз) - złodziejka
караклык - kradzież, złodziejstwo
карала-рга - I czernić, przyczerniać, pomalować na czarny kolor
                          (Tешләреңне каралама, кашларыңны каралау. - (piosenka) Nie czernij zębów a poczernij brwi.)
                     II (przen.) pobrudzić, zaciemniać, plugawić, kalać
                          (Якты тормышымны минем каралама. - Nie plugaw mojego uczciwego życia.)
                    III (przen.) oczerniać, szkalować, zniesławić
                          (Aны, караклыкта гаепләп, караларга теләделәр. - Obwiniając o kradzież chcieli go zniesławić.)
карама - (botan.) wiąz
карамагында - (poimek) w gestii, w zarządzie, w dyspozycji, pod nadzorem
                          (министрлык карамагында - pod nadzorem ministerstwa)
карамай - (chem.) ropa naftowa
карамастан - (poimek) pomimo, wbrew, niezależnie, chociaż
                    (аңа карамастан - niezależnie od niego)
карандаш - ołówek
караңгы - I ciemny, mroczny, ciemno,
                II głuchy (o lesie)
караңгылык - I ciemność, mrok
                        II (przen.) niewiedza, ciemnota, ignorancja
                       III (przen.) beznadzieja, bezradosność
карап - (imiesłow przysłówkowy od кара-рга) wymagająco, wybrednie, ostrożnie
              (Tовар алсаң, карап ал. - (powiedzenie) Kupuj towar wymagająco (taki który sprawdziłeś).)
карап ал-ырга - popatrzeć, przyglądnąć się
карар - decyzja, rozstrzygnięcie
карата - I (poimek) według, w związku z
                  (бу мәсьәләгә карата - w związku z tym pytaniem)
              II odnośnie, stosownie do
                  (кешеләргә карата гадел булырга - być sprawiedliwy w stosunku do ludzi)
              III w zgodzie z, w zależności od
                  (соравына карата җавабы - jakie pytanie taka odpowiedź)
карачкы - I (wprost i przen.) strach na wróble, straszak
                II kukła, manekin
                    (Cолдатлар карачкыга төзәп аталар. - Żołnierze strzelali do kukły.)
карачы - (hist.) karaczi (wysokie stanowisko w aparacie państwowym Chanatu Kazańskiego - członek dywanu)
караш - I widok, wygląd
                (беренче карашка - na pierwszy wzgląd),
            II pogląd, sąd, mniemanie, zapatrywanie
                (төрле караштагы кешеләр - ludzie o różnych poglądach),
                (сул карашлар - lewackie poglądy)
            III (przen.) stosunek, odnoszenie się
                (эшкә дөрес караш - prawidłowy stosunek do pracy)
караш-ырга - I wspólnie przypatrywać się,
                      II pomagać doglądać, wspólnie doglądać,
                      III pomagać szukać, wspólnie szukać
караштыр-ырга - zaglądać
караштыргала-рга - spoglądać
карбыз - (botan.) arbuz (citrullus vulgaris)
карга - I (zoolog.) wrona
                (ала карга - wrona siwa)
            II pik (kolor w kartach)
            III parafka (znak)
карга-рга - przeklinać, złorzeczyć, wykląć, rzucać klątwę
каргыш - przekleństwo, klątwa
кардәш - I krewny, krewna
                II brat, braterski, bratni
                III towarzysz, przyjaciel
кариес - (med.) próchnica
каркылда-рга - (dosł. i w przen.) krakać
карлы - śnieżny
карлыган - (botan.) porzeczka (ribes rubrum)
карлыгач - (zoolog.) jaskółka
карнавал - karnawał
карт - I stary
            (карт кеше - stary człowiek)
            (карт завод - stara fabryka)
          II bywały, biegły,
          II starzec, staruszek, weteran
карт әби - prababka
карт әти - pradziadek
карта - mapa
картина - obraz
картон - karton, tektura, gruby papier
карусель - karuzela
карусыз - I posłuszny, nie sprzeciwiający się
                II bezradny, nieporadny
карый - I staruszek, starzec,
            II recytator Koranu
карын - I żołądek (człowieka)
            II wątroba, brzuch, łono
                (карыныңдагы Бала да фатихалы - błogosławione Dziecko Twojego łona)
карчыга - (zoolog.) jastrząb
карчык - staruszka, starucha
каршы - I przeciwległy,
            II (przenośnie) przeciwny, wrogi, antagonistyczny
                (каршы як - przeciwna strona)
            III przeciw, odwrotnie, naprzekór
                (каршы эшләгән - zrobił naprzekór)
            IV naprzeciw, na spotkanie
                (каршы килә - idzie naprzeciw)
            V (poimek) do, na, w, naprzeciw
каршы әйт-ергә - zaprzeczać, zaprzeczyć
каршы чаралар - sankcje
каршы як - przeciwnik
каршыга - naprzeciw, na spotkanie
каршыда - naprzeciwko
каршыла-рга - otrzymywać, przyjmować
каршылау - odbiór
каршылык - I sprzeczność, niezgodność, opór
                    II sprzeciw, replika
                    III przeszkoda, bariera
                    IV (fiz.) opór
                        (электр каршылыгы - opór elektryczny, rezystancja)
каска - kask
касса - (w różn. znacz) kasa
              (билет ка́ссасы - kasa biletowa),
              (саклык ка́ссасы - kasa oszczędnościowa)
кассап - rzeźnik
кассета - kaseta
кассир - kasjer
кассир булып эшлә-ргә - pracować jako kasjer
кассир хатын-кыз - kasjerka
кат - I warstwa, pokład, rząd
        II piętro, kondygnacja, poziom
        III w połącz. z liczeb. raz, razy, -krotnie, -krotny
          (бер кат - jeden raz, jednokrotnie)
        IV około, obok, u, także jako poimek катында
          (ишек каты - przy drzwiach)
          (тәрәзә катында тор-ырга - stać przy oknie)
        V jako poimek катыннан mimo, obok, od
          (авыл катыннан уз-арга - przechodzić obok drzwi)
          (яр катыннан кит-арга - odchodzić od brzegu)
кат-кат - wielokrotnie, wiele razy
катар - I (książk.) rząd, szereg, łańcuch, szpaler
            II (przen.) krąg, grono, towarzystwo
            III (medycz.) katar
катгый - kategoryczny, absolutny, bezwzględny
катгый килəчəк заман хикəя фигыль - (lingw.) czasownik w czasie przyszłym określonym trybu oznajmującego
категорик - kategoryczny, poświadczony
категорик үткəн заман хикəя фигыль - (lingw.) czasownik w czasie przeszłym poświadczonym trybu oznajmującego
катлам - warstwa
катлау - warstwa
катлаулы - zawiły
катнаш-ырга - uczestniczyć
катнаштыр-ырга - I mieszać, zmieszać, przemieszać
                              II wmieszać, wplątać, implikować
катнашу - uczestnictwo
катнашучы - uczestnik
каты - I twardy,
          II mocny, surowy,
          III silny, siarczysty (o mrozie),
          IV (przenośnie) surowy (o krytyce),
          V (przenośnie) uporczywy, zacięty (bój),
          VI głośny, donośny (o głosie),
          VII (przenośnie) uparty, wytrwały,
          VIII (przenośnie) naprężony, naciągnięty,
          IX (przenośnie) głęboki (o śnie)
каты диск - (techn.) twardy dysk
катык - katyk, napój ze sfermentowanego mleka, rodzaj jogurtu, kefiru
катылан-ырга - I twardnieć, stwardnieć, stężeć
                              (Измә катыланды. - Zaprawa stężała.)
                          II krzepnąć, umacniać się, potężnieć, zwiększać się
                             (Җил кичке тагын да катыланды. - Wieczorem wiatr jeszcze się nasilił.)
                          III stawać się głośnym, silnym (o głosie)
                          IV stawać się brutalnym, okrutnym, bezlitosnym
                             (холкы катылан-ырга - nabierać brutalnego charakteru)
катыргы - karton, tektura, gruby papier
катыштыр-ырга - I mieszać, zmieszać, przemieszać
                             II wmieszać, wplątać, implikować,
                            III (przen.) wkręcić, wstawić, wtrącić (słowo)
каурый - (anatom.) pióro
каучук - kauczuk
каучук агачы - (botan.) kauczukowiec
кауша-рга - I mieszać się, peszyć się, niepokoić się
                        (Хатын нык каушады, сүзен дә әйтә алмады. - Kobieta silnie się zmieszała aż słowa nie mogła wypowiedzieć.)
                    II gubić się, tracić kontenans, tracić głowę, wahać się, mieszać się
                        (Aның йөзендә каушау чагылды. - Na jego twarzy pojawiło się zmieszanie.)
кач-арга - I uciekać, umykać,
                II dezerterować, pierzchać,
                III ukrywać się, chować się,
                IV (przenośnie) przepaść, zniknąć, skończyć się
каш - brew
кашка - I gwiazdka, łysina, biała łata na głowie zwierzęcia
                (кашка ат - koń z gwiazdką)
            II mający gwiazdkę, białą łatę na głowie
                (Кашка җилдәй элдерә. - Koń z gwiazdką mknie jak wiatr.)
каштан - (botan.) kasztan
кашык - łyżka
              (бал кашыгы - łyżeczka do herbaty)
кафе - kawiarnia
кафе-бар - cafe bar, rodzaj kawiarni
кафедра - I (jedn. org. uczelni) katedra
                III (przen. ) katedra (trybuna)
кафетерий - kafeteria, rodzaj kawiarni
каһан - kagan, tytuł używany na określenie najwyższego władcy wśród ludów Wielkiego Stepu
каһанлык - kaganat
каһарман - bohater
каһәр - przekleństwo
каһвә - kawa
кая - I (zaimek pytający) gdzie, dokąd
          (Кая кадәр (тикле, чаклы, хәтле)? - Do którego miejsca? Dokąd?)
          (Бу поезд кая бара? - Dokąd jedzie ten pociąg?)
      II (partykuła) gdzieżeż, gdzie tam
          (Кая курку дигән нәрсә! - Jaki tam znowu strach!)
          (Кая каршы әйтү ул! - Gdzieżby tam zaprzeczać!)
кая да булса - gdzieś
каядыр - dokądś, gdzieś
каян - (potocz.) skąd
кәбестә - (botan., kulin.) kapusta,
                (тозлы кәбестә - kiszona kapusta)
кәбестә ашы - kapuśniak (zupa))
кәбестә башы - główka kapusty
кәбестә тура-рга - szatkować kapustę
кәбестә туракла-рга - szatkować kapustę
кәбестә шулпасы - kapuśniak (zupa)
кәгазь - I papier, papierowy
            II dokument (dowód osobisty)
            III (potocznie) reklamacja, skarga
            IV dokument (tekst pisany)
            V (potocznie, przenośnie) pieniądze papierowe
кәгазь кыстыргыч - spinacz biurowy
кәеф - I usposobienie, nastrój
              (Кәефең ничек? - Jak się czujesz?)
          II stan zdrowia
              (Кәефе юк. - Jest niezdrów.)
          III (przen., potocz.) moc (napoju alkoholowego)
кәефлән-ергә - I poweseleć, wpadać w dobry nastrój, rozbawić się
                         II (przen.) upić się, być wstawionym
                            (Бераз кәефләнгәннәр дә бугай - Widać są odrobinę wstawieni)
кәефчелек - I wesoły, beztroski sposób życia
                    II bezczynne spędzanie czasu, pijaństwo
кәҗә - (zoolog.) koza
Кәҗәмөгез - (astronom.) Koziorożec
кәккүк - (zoolog.) kukułka
кәкре - I krzywy, skrzywiony
                (кәкре сызык - krzywa linia),
            II zgięty, pogięty
            III sękaty (o drzewie)
            IV (przen., potocz.) nieuczciwy, przebiegły, bezecny
                (Кәкре эшләре мәгълүм булды. - Wyszły na jaw jego niecne sprawki.)
кәләш - I panna młoda, oblubienica, narzeczona,
          II młoda żona, młódka
кәлтә - (zoolog.) jaszczurka
кәнәфи - kanapa, sofa
кәрәкә - (zoolog., kulin.) karaś (carassius) (patrz też: табан балыгы)
кәрзин - I kosz, koszyk
                  (баскетбол кәрзине - kosz basketbolowy)
              II (botan.) koszyczek (część kwiatostanu), kwiatostan
кәрзин талы - (botan.) wiklina (iwa koszykowa)
кәрзинкә - (potocz.) patrz: кәрзин
кәркәдан - (zoolog.) nosorożec
                    (Һиндстан кәркәданы - nosorożec indyjski)
кәрлә - I karzeł (człowiek małego wzrostu),
            II (mitolog.) karzeł (postać z bajek, małego wzrostu z długą brodą)
кәрт - karta do gry
кәрт уены - gra karciana
кәсеп - I rzemiosło, zawód, fach, profesja
               (Кәсебе - урман кисү. - Jego zawód to wyrąb lasu.)
            II praca, zatrudnienie
               (кәсепкә тотынырга - przyjąć się do pracy)
           III (potocz.) handel
кәсепче - rzemieślnik
кәтүк - I szpulka (na nici),
            II szpula dla przewodów, kabli,
            III (przen., obelż.) kurdupel, konus, liliput
кәтүкле - w szpulce (nawinięty na szpulkę)(o niciach)
кәүсә - pień (drzewa)
              (карама кәүсәсе - pień wiązu)
квадрат - kwadratowy
квартир - mieszkanie
квитанция - pokwitowanie
кебек - (poimek) jak, jakby, jakoby, niby, tak jak
              (төн кебек кара - czarny jak noc)
келәм - dywan, kilim
келәт - spichlerz, skład
келәт бурасы - sąsiek, zasiek (w spichlerzu)
келәшчә - kleszcze (narzędzie)
кельнер - kelner (patrz też: официант)
кем - I (zaimek pytający) kto
            (Кем сөйли? - Kto mówi?)
            (Кемгә ачуланасың? - Na kogo się złościsz?)
        II (zaimek wskazujący, zazwyczaj z partykułą менә) kto (ten, właśnie ten)
            (Менә кем барысын да белә. - Oto ten kto wszystko wie.)
            (Менә кемгә рәхмәт әйтергә кирәк. - Oto komu trzeba dziękować.)
            (Кем эшләми, шул ашамый - (powiedzenie) Kto nie pracuje ten nie je.)
        III (zaimek rozdzielający) kto ..., kto ...
            (Кем радио тыңлый, кем телевизор карый. - Kto słucha radia, kto ogląda telewizję.)
кем дә булса - ktokolwiek
кемгә - komu
кемдер - ktoś
кемне - kogo
кемнеке - czyj
кенә - (patrz: гына, генә) niedawno, tylko co, zaledwie
              (былтыр кенә - zaledwie w zeszłym roku, кичә кенә - zaledwie wczoraj)
кенәгә - księga (biurowa)
кенәз - kniaź, książę
кенәзбикә - kniahini, księżna
кендек - (anatom.) pępek
кер - I odzież, bielizna
        II brud, nieczystość (na odzieży lub ciele)
        III (przen.) piętno, plama
кер юу машинасы - pralka
кер-ергә - I (w różn. znacz.) wchodzić, zajść, wjechać, zajechać, wstąpić, postąpić,
                II zaczynać się (np. o miesiącu),
                III zmieścić się,
                IV jako czasownik pomocniczy oznacza działanie skierowane do wewnątrz
                    (очып кер-ергә - wlatywać)
керә торган - wejściowy
керән - (botan., kulin.) chrzan
                (керән тамыры - korzeń chrzanu)
керделе-чыктылы - nierówny, zygzakowaty
кереш - I wstęp, wprowadzenie
             II cięciwa
                 (җәя кереше - cięciwa łuka)
            III (anatom.) wędzidełko
                 (тел кереше - wędzidełko języka)
кереш-ергә - zaczynać, zacząć, brać się (za coś), przystępować (do czegoś)
                        (сөйләргә керешергә - zacząć mówić)
керосин - nafta
керпе - (zoolog.) jeż (erinaceus)
керсез - (wprost i przen.) czysty, schludny, porządny, niewinny,
                (керсез кием - czysta odzież)
                (к ерсез күңел - czysta dusza)
керт-ергә - I wprowadzać,
                  II wpuszczać,
                  III dopuszczać,
                  IV zaprowadzać, wbijać (gola),
                V wnosić, włączać,
                VI prowadzić (rozmowę telefoniczną),
                VII czynić, wykonywać,
                VIII urządzać, załatwiać,
                IX parować, myć
кертем - depozyt, datek, akonto
керү - wejście, wejściowy
керфек - (anatom.) rzęsa
кершән - puder
кесә - kieszeń
кесәл - (kulin.) kisiel
кече - I mały
             (кече зал - mała sala)
          II młodszy (wiekiem)
             (кече сеңел - młodsza siostra)
         II młodszy (stopniem)
             (кече лейтенант - podporucznik)
             (ече фәнни хезмәткәр - młodszy pracownik naukowy)
кече крачка - (zoolog.) rybitwa białoczelna
кечерә-ергә - maleć, zmniejszać się, ubywać
кечерәйт-ергә - zmniejszać
кечерәк - mniejszy
кечерәю - zmniejszanie się, malenie, ubywanie (rzecz. odsł. od кечерә-ергә)
кечкен - dzieciak
кечкенә - I (w różn. znacz.) mały nieduży, niewielki
                II mały, dziecko, dzieciak
                III w złożeniach mało- (кечкенә калибрлы - małokalibrowy)
кечкенә авыл - osada
кечкенә тәрәзә - okienko
кеше - I człowiek
             (Әүвәл заманда бер авылда бер кеше булган - Dawno temu w jakiejś wiosce żył pewien człowiek.),
          II osoba, podmiot,
          III dusza, człowiek (przy liczeniu),
          IV inny (ktoś inny)
          V (zoolog.) sobol
кеше-кара - ktokolwiek, kto bądź, ludzie
                    (кеше-кара белә күрмәсен - cokolwiek by ludzie nie wiedzieli, co by ktoś nie wiedział)
кешегә хас - ludzki
кешедән көлүчән - żartobliwy
кешелек - I ludzkość,
                II człowieczeństwo, humanizm,
                III paradny, świąteczny (o ubraniu),
                IV przeznaczony dla … osób
                    (алты кешелек көймә - sześcioosobowa łódź)
кешелек дөньясы - człowieczeństwo
кешеләр - ludzie, naród
кешнә-ргә - I rżeć
                      (Көтү тузгыган: сыерлар мөгриләр, атлар кешниләр. - Stado niespokojne: krowy meczą, konie rżą.)
                    II rechotać
кибет - sklep (patrz też: магазин)
кибетче - I sprzedawca, ekspedient, sklepowy, subiekt,
                II sklepikarz
кигәвен - (zoolog.) bąk, giez (owad z rodziny bąkowatych)
киги - szprycha
            (велосипед кигие - szprycha rowerowa)
кидер-ергә - wdziać, wdziewać
киез - filc, wojłok, derka wojłkowa
кием - odzież, ubranie
            (өске кием - odzież wierzchnia)
            (Кием кешене бизәсә дә, гүзәл итмәс. - (przysłowie) Odzież upiększa człowieka ale nie czyni go pięknym.)
кием калыбы - I manekin
                          II (przen.) modniś
кием элгеч - wieszak
кием-салым - odzież, odzież wierzchnia
киеме бар (кеше) - ubrany
киен-ергә - (wprost i przen.) ubierać się
                    (бәйрәмчә киен-ергә - ubierać się odświętnie)
                    (Бөтен җир яшел киемгә киенгән. - Cała okolica ubrała się w szatę zieleni.)
киенгән - ubrany
киендер-ергә - ubierać
киеренке - naprężony, napięty
киеренкелек - I (w różn. znacz.) napięcie, naprężenie, intensywność
                            (иҗади киеренкелек - napięcie twórcze)
                           (сөйләшүнең киеренкелеге - napięcie w rozmowie)
                        II dramatyzm
киерт-ергә - wdziewać
кизү - dyscyplina
кил-ергә - I (w różn. znacz.) przybywać, przychodzić, przyjeżdżać, pojawiać się, docierać
                    (кунакка кил-ергә - przyjść w gości)
                    (Ул пароходта килде. - Przypłynął na parostatku.)
                    (Cыерчыклар килде инде. - Szpaki już przyleciały.)
                    (Институтка талантлы яшьләр килде. - Do instytutu przyszła utalentowana młodzież.)
                    (Өстәлгә аш килде - Na stół podano zupę. (Na stół przyszła zupa.))
                II zbliżać się, podchodzić, nastać
                    (Яз килә. - Idzie wiosna.)
                    (ишек янына кил-ергә - podchodzić do drzwi)
                III dochodzić, dolatywać (o dźwięku)
                IV ważyć, mieć wagę
                    (Кәбестә ике килограмм килде. - Kapusta waży dwa kilogramy.)
                V (jako czasownik pomocniczy) przy-
                    (алып кил-ергә - przynieść),
                VI w połączeniu z formami -сы, -се chcieć, chcieć się
                    (Йөрисе килә. - Chce się spacerować.)
                    (Сөйлисем дә килми, - Nie chce mi się mówić, (początek piosenki "Бөек татар"))
киләсе - I nadchodzący, przyszły
              II następny, kolejny
киләчәк - I przyszły, nadchodzący
                    (Киләчәк көннәрең якты булсын! - Niech twoje przyszłe dni będą świetlane!)
                    (киләчәк буын - przyszłe pokolenie)
                II (przen.) przeznaczenie, los, przyszłość
                    (Tеатр - минем киләчәгем. - Teatr jest moim przeznaczeniem.)
                    (Aны бәхетле киләчәк көтә. - Czeka go szczęśliwa przyszłość.)
                    (Мин татарча сөйлəшəм! килəчəкне үзгəртəм! - Rozmawiam po tatarsku! zmieniam przyszłość!
                    (hasło akcji promującej język tatarski))
киләчәк заман хикəя фигыль - (lingw.) czasownik w czasie przyszłym trybu oznajmującego
киләчәк-үткəн заман хикəя фигыль - (lingw.) czasownik w czasie przyszłym w przeszłości trybu oznajmującego
килгән-киткән - przyjezdny
килен - synowa
              (Киленне килгәч күрербез. - (przysłowie) Synową poznamy gdy się pojawi.)
килендәш - synowa (żony braci we wzajemnym odnoszeniu się)
килеп чыг-арга - pojawiać się
килеш - (lingw.) przypadek (deklinacyjny)
килеш-ергә - przyjąć, zgodzić się
килешкән - zgodny
килештер-ергә - namówić, przekonać
километр - kilometr
килү - zjazd
ким - I mniej, mniejszy
          II niedostatecznie, niewystarczająco, mało, pobieżnie
кимвал - (muz.) cymbały
киме-ргә - I uszczuplić się, pomniejszać się
                 II obniżać się, lądować, spadać (o cenach)
                 III odpadać (o wodzie)
кимек - (anatom.) szpik
кимендә - co najmniej, minimum
                (Кимендә тагын өч көн кирәк. - Potrzebne są co najmniej trzy dni.)
кимер-ергә - I gryźć, obgryzać, rozgryzać
                      II (przen. gryźć, męczyć, toczyć, nękać, trapić
                          (сагыш җилкә - tęsknota trapi)
                      III żyć na czyjś koszt, okradać
                          (Әтисенең җилкәсен җилкә. - Żyje na koszt (na głowie) ojca.)
кимрәк - mniej
кимсенүчән - wrażliwy
кимсен-ергә - poniżać się
кимсет-ергә - I uniżać, upokorzyć, deprecjonować, degradować (słowem, traktowaniem)
                       II gardzić, lekceważyć, zaniedbywać, ignorować
кимсетеп - lekceważąc, lekceważący
кимсетү кушымчасы - (lingw.) sufiks pejoratywny
кимчелек - defekt, niedobór
кинән-ергә - I cieszyć się, radować się, weselić się
                     II rozkoszować się, delektować się
                        (кинәнеп эшлә-ргә - pracować z przyjemnością)
кинәт - nagle, nieoczekiwanie, raptem, wtem
кинәчел - pamiętliwy, złośliwy, podstępny (patrz też: эчкерле)
                  (Яман кеше - кинәчел. - (powiedzenie) Głupiec jest pamiętliwy)
киндер - I (botan.) konopie (cannabis)
                   (киндер орлыгы - siemie konopne)
               II płótno, tkanina // płócienny, parciany
                   (тула киндере - sukno)
                   (киндер сугарга - tkać płótno)
киноактёры - aktor filmowy
кинокартина - film
кинофильм - film
киң - I szeroki,
         II obszerny, przestronny,
         III szeroko- (w wyrazach złożonych)
            (киң яфраклы - szerokolistny)
киңә-ергә - (w różn. znacz.) rozszerzać się, stawać się szerszym, zwiększać się
киңәш - I rada, rekomendacja, pouczenie, wskazówka, porada
                (Киңәшләрең өчен рәхмәт. - Dzięki za pouczenie.)
                (киңәш буенча эш ит-әргә - postąpić zgodnie z radą),
              II narada, obrady, konsultacja
                (Cуд киңәшкә керә. - Sąd udaje się na naradę.)
              III sprawa, problem
                (Aңа бер киңәш бар әле. - Mam do niego jedną sprawę.)
киңәш бир-ергә - radzić, poradzić
киңәшмә - narada, obrady, posiedzenie
киңәштәш - I doradca (patrz też: киңәшче II)
киңәшче - I radca, konsultant
                  II doradca
киңәю - rozszerzanie się (rzeczownik odsłowny od киңә-ергә)
киңлек - szerokość, rozpiętość
киоск - kiosk
              (газеталар сату киоскысы - kiosk z gazetami)
кип - pokrowiec, okrycie, etui, futerał
кип-киң - przeszeroki (stopień wyższy od киң)
кипарис - (botan.) cyprys (cupressus)
кипкән - (w różn. znacz.) suchy, wysuszony, zeschnięty
                  (кипкән керләрне җыеп алырга - zdjąć wysuszoną bieliznę),
              (Кипкән агач чатнамый. - (przysłowie) Wyschnięte drewno nie pęka.)
кипкән агач - suchość patrz także: корыган агач
кипкәнче - do sucha, na sucho
кипкер - cedzak
кипмәс - niewysychający
киптер-ергә - I suszyć, osuszać, wysychać
                           (Яңгыр юешли, кояш киптерә. - Deszcz moczy, słońce osusza.)
                       II (przen.) wyniszczać
                           (Кешене эш киптермәс, кайгы киптерер. - Człowieka nie wyniszcza praca, wyniszcza go niedola.)
киптерелгән - wysuszony, suchy
кирәк - I (predykatyw) należy, trzeba
              (Җирдə миңа ни кирəк? - Co się ziemi ode mnie należy?)
            II konieczny, niezbędny, koniecznie
            III niezbędność, konieczność
            IV wymagać, żądać
            V i … i, choć … choć (spójnik)
            (Кирәк шагйырь, кирәк язучы. - To i poeta i pisarz.)
            (кирәк утын, кирәк күмер - chociaż drwa, chociaż węgiel)
кирәк бул-ырга - nadać się
кирәкле - nieodzowny, niezbędny
кирәксен-ергә - potrzebować
кирәк-яраклар - ekwipunek, wyposażenie
кире - I odwrotnie, przeciwnie, tyłem, wspak, wstecz
          II negatywny
          III narowisty (o koniu)
          IV przekorny, krnąbrny (o człowieku)
          V (fiz.) ujemny (o ładunku)
          VI znowu, ponownie
              (Кире эшләргә туры килде. - Trzeba było znowu działać.)
          VII po (poimek) (төштән кире - po obiedzie)
кире кайтар-ырга - wracać, zwracać
киресенчә - naprzeciw, odwrotnie, przeciwnie
кирпич - cegła
киртә - I żerdź, drąg, pręt
           II ogrodzenie, płot, parkan
          III (przen.) przeszkoda, bariera, obstrukcja
киртлә-ргә - nacinać, narzynać, zrobić nacięcie, gwint
киртләч - I występ, uskok, stopień, taras
                    (тау киртләчләре - tarasy gór)
                II blanka (muru twierdzy)
                    (Кремль стенасы киртләчләре - blanki murów Kremla)
кис-әргә - I ciąć, krajać, rżnąć
                II rozrąbywać, odrąbać
                III piłować, rozpiłować, odpiłować
                IV strzyc, ściąć
                V wyjadać, wyżerać, zżerać (np. o molach)
                VI wydobywać (węgiel, rudę)
                VII (przen.) odciąć się (powiedzieć)
                VIII (przen.) skrócić, zredukować
                IX zagrodzić, tarasować
кисәк - I okruch, człon, kawałek, kęs, kromka, strzęp, gruda (cegły, kamienia, chleba, mięsa, papieru)
            II kawałek, paczka (mydła, złota, herbaty)
            III (w różn. znacz.) część, człon
                (романның аерым кисәкләре - oddzielne części powieści)
                (дөнья кисәкләре - części świata)
                (җөмлә кисәкләре - części zdania)
            IV określenie nadające opisywanemu obiektowi sens lekceważący, pogardliwy, ironiczny
                (йорт кисәге - chałupa)
            V w postaci dzierżawczej z wyrazami җан, бәгырь wyraża zdrobnienie
                (бәгырь кисәгем - serdeńko moje)
                (җан кисәгем - duszeńko moja)
кисәкчә - (lingw.) patykuła
кисәт-ергә - ostrzegać, uprzedzać
кисәтмә - ostrzeżenie
кисәтмәле диктант - dyktat ostrzegawczy, ultimatum
кисәтү - ostrzeżenie
кискен - I ostry, bystry, przenikliwy,
              II decydujący,
              III intensywny, dobitny
кискен итеп - przenikliwie
кислород - (chem.) tlen (оxygenium) (patrz także: уттуар i уттудыр)
кислота - (chem.) kwas
кисмә - I wycinek
                (газета кисмәләре - wycinki z gazet)
            II (dialek.) przesieka, dukt
                (урман кисмәсе - leśny dukt)
кит - I (zoolog.) wieloryb, wal, waleń
          II (dial.) tylna strona, zad
          III precz, won
               (Зинһар, хәзер үк кит! - Proszę natychmiast iść mi precz!)
кит-әргә - I (w różn. znacz.) pojechać, pójść, odchodzić, odejść, odjechać, uciekać, uciec
                    (балыкка китәргә - pójść na ryby)
                    (Авыруы үтеп китә инде. - Jego choroba przeszła.)
                    (сугышка китүче солдатлар - odchodzący na front (wojnę) żołnierze)
                    (балыкка китәргә - pójść na ryby)
                II pójść, rozchodzić się, rozprzestrzeniać się
                    (Татарстан нефтьчеләре даны бөтен илгә китте. - Po całym kraju rozeszła się sława naftowców Tatarstanu.)
                    (Кая китә бу кадәр акча? - Gdzie się rozchodzi tyle pieniędzy?)
                III zaczynać się
                    (Cугыш китте. - Zaczęła się wojna.)
                IV iść, pójść
                    (әтиләре эзеннән китәргә - pójść w ślady ojca)
                    (Яңгыр китте. - Przyszedł deszcz.)
                V dopuszczać (błąd)
                    (Кулъязманы җыйганда бик күп хаталар китә. - Przy przyjmowaniu rękopisów dopuszcza się dużo błędów.)
                VI (przen.) umrzeć, zejść
                    (тифтан китәргә - umrzeć (zejść) na tyfus)
                VII jako czasownik pomocniczy (w połączeniu z imiesłowem przysł.)
                    a) działanie ukierunkowane na oddalanie się
                        (очып китәргә - odlecieć, ulecieć)
                    b) przyjmowanie jakiegoś stanu
                        (дуслашып китәргә - zaprzyjaźnić się)
                    c) początek działania
                        (йөреп китәргә - zacząć iść, pójść)
                    d) nieoczekiwane, nagłe, gwałtowne działanie
                        (зураеп китәргә - nasilać się)
                    e) działanie uboczne albo związane z poprzedzającym działaniem
                        (таныштырып китәргә - zaznajamiać)
                        (җавап биреп китәргә - odpowiadać na pytania)
                    f) nieoczekiwaność pojawienia się jakiegoś życzenia
                        (көләсе килеп китәргә - zachcieć śmiać się)
                    g) zrealizowanie się działania
                        (йоклап кит-әргә - zasnąć)
                        (Яңгыр явып китте. - Przeszedł deszcz.)
                    h) wyraża przejście działania ze stadium początkowego do stanu trwałego
                        (эшкә керешеп китәргә - przystąpić do pracy)
                    i) z imiesłowem булып czasownika wspomagającego бул-ырга wyraża powtarzalność, długotrwałość działania
                        (театрга еш йөри торган булып китәргә - zacząć często chodzić do teatru, zostać bywalcem teatru)
                        (сөйләшергә яратучан булып кит-әргә - stać się gadatliwym)
китап - książka
китап сәүдәсе - księgarnia
китап сөюче - bibliofil, miłośnik książek
китап яратучы - bibliofil, miłośnik książek
китаптагыча - po książkowemu
китапханә - biblioteka
                    (фәнни китапханә - biblioteka naukowa)
китеп бар-ырга - odjechać (китеп - imiesłów przysłówkowy od китәргә)
китер-ергә - I przynosić, przyprowadzać, dostarczać,
                    II przywozić, zawozić,
                    III nanosić,
                    IV przyjmować (w skład),
                    V wywoływać (uczucie, chęć),
                    VI powodować (zło, szkodę),
                    VII przedstawiać (np. przykłady),
                    VIII (matemat.) przekształcać
китсәнә - czyż nie, ależ
китү - ustąpienie, odejście
кич - wieczór
кич белән - wieczorem
кич-әргә - I przechodzić, przejeżdżać (przez coś), przeprawiać się
                  II (militar.) forsować
кичә - wczoraj
кичег-ергә - spóźniać się
кичектергесез - niezwłoczny, natychmiastowy, szybki
кичен - wieczorem
кичер-ергә - I przeprawiać, przenosić, naprawiać, poprawiać
                    II (przen.) przeżywać, doświadczać, zaznawać
                        (шатлыклы хисләр кичер-ергә - przeżywać uczucie radości)
                    III (przen.) znosić, przechodzić
                        (салкынны җиңел кичер-ергә - dobrze znosić zimno)
                    IV (przen.) wybaczać, przebaczać, darować, patrz też: гафу ит-әргә
                        (Aңа без барысын да кичереп килдек. - Wszystko mu darowaliśmy.)
                    V (relig.) odpuszczać (grzechy, winy),
                        (Бурычларыбызны кичер, без дә үзебезгә бурычлы булганнарга кичергән күк.
                        - Odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom.)
кичкә - wieczorem, z wieczora, pod wieczór
кичке - wieczorny
кичке аш - kolacja, wieczerza
кичке әбәт - podwieczorek
кичкырын - wieczorem, z wieczora, pod wieczór
кишер - marchew, marchewka
            (кишер түтәле - grządka marchwi)
киштә - półka
кия-ргә - I wdziewać, nakładać,
                II nosić (o ubraniu)
кияү - I pan młody, narzeczony,
          II zięć,
          III młody mąż
класс - klasa
классик - klasyk
                (классикларны ук-ырга - czytać klasyków)
                (марксизм-ленинизм классиклары - klasycy marksizmu-leninizmu)
клеть - komora, skład, spichlerz
клоака - (anatom.) kloaka, stek
клоун - clown
кнопка - pinezka
              (плакатны кно́пка белән беркете-ргә - przymocować plakat pinezkami)
князь - kniaź
князьлек - księstwo
кое - I studnia,
        II źródło
коелма - I odlew,
              II sztabka (metalu)
коен-ырга - I kąpać się (w jeziorze, rzece, morzu)
                        (коену урыны - miejsce do kąpieli, kąpielisko)
                    II (wprost i przen.) oblewać się (wodą, światłem, zapachem)
                        (чык суына коенырга - pokrywać się rosą)
                        (Зал якты нурга коенды. - Salę zalały promienie światła.)
кода - I swat, swatający
          II swat (ojciec jednego z małżonków dla rodziców drugiego małżonka)
кодагый - matka i starsi krewni jednego z małżonków dla rodziców i krewnych drugiego małżonka
кодагыйлык - ojciec, matka i starsi krewni jednego z małżonków dla rodziców i krewnych drugiego małżonka
кодача - młodsze siostry i młodsze krewne zięcia lub synowej dla zwracającego się
кодрәтле - I silny, potężny, mocny
                    (кодрәтле көч - potężna siła),
                II (książk.) zdolny, utalentowany
                    (кодрәтле бер әдип - utalentowany pisarz),
                III (przen.) wszechmocny, wszechpotężny, wszechwładny
                    (кодрәтле сүз тылсымы белән - wszechwładny urokiem słowa)
козгын - (zoolog.) kruk
койка - I koja (łóżko na statku)
            II studzienina, galat,
            III galareta, płynna masa do robienia studzieniny
койма - ogrodzenie
коймак - I (kulin.) racuch, racuszek (z pszenicznej, grochowej, owsianej lub innej mąki)
              II (kulin.) blin, naleśnik
койрык - I (wprost i przen.) ogon (zwierzęcia, samolotu, komety itp.)
              II ogonek (litery, ornamentu)
              III rufa
              IV ster
              V tyły, tylna część (ogrodu, sadu)
койрыкчы - sternik
коктейль - koktail
кол - I niewolnik
        II (przen.) poddany, lokaj, służalec, pochlebca
колак - I ucho, uszy
          II uszko (detal)
          III uszy (czapki)
          IV pęd (rośliny)
колак сал-ырга - przysłuchać się
колач - I rozpiętość
                (самолёт канатларының колачы - rozpiętość skrzydeł samolotu),
            II zasięg ramion, sążeń, odległość pomiędzy środkowymi palcami rozłożonych rąk
            III (dialekt.) jednostka miary drewna równa 2,5 m sześć. lub 3 m sześć.,
            IV (fiz.) amplituda
                (маятникның тирбәлү колачы - amplituda drgań wahadła),
            V (przen.) skala, zasięg, szerokość (np. prac)
                (белем колачы - zakres wiedzy)
колбаса - (kulin.) kiełbasa
колга - (w różn. znacz.) żerdź, tyczka, słup
колга белән сикерү - (sport.) skok o tyczce
коллега - kolega
коллекция - kolekcja
коллизия - (książk.) kolizja
коллык - (wprost i przen.) niewola
колмак - (botan.) chmiel
колун - siekiera, topór do drewna
колун балта - siekiera, topór do drewna
колын - żrebak (nowourodzony)
коляска - (w różn. znacz.) wóz, wózek, kolasa, kocz
                (балалар коля́скасы - wózek dziecięcy),
                (мотоцикл коля́скасы - przyczepka motocykla),
                (инвалидлар коля́скасы - wózek inwalidzki)
ком - piasek
комай - (zoolog.) sęp himalajski (gyps himalayensis)
комачаула-рга - przeszkadzać, zakłócać, ingerować, hamować, tarasować
комаяк - plaża
комедия - (w różn. znacz.) komedia
комиссия - I komisja
                     (сайлау коми́ссиясе - komisja wyborcza),
                  II komis
                     (коми́ссиягә товарлар ал-ырга - brać towar w komis)
коммунизм - komunizm
коммунист - komunistyczny
комплект - komplet
                  (җылы кием комплекты - komplet ciepłej odzieży)
композиция - I kompozycja (budowa utworu, współzależność jego części)
                      II kompozycja (utwór muzyczny i teoria jego tworzenia)
комсыз - I (wprost i przen.) chciwy, zachłanny, żądny, łakomy, pazerny, nienasycony
                  (белемгә комсыз - żądny wiedzy)
              II skąpy
                  (Комсызга бирмә дә, алма да. - (przysłowie) Skąpemu nie dawaj ani od niego nie bierz.)
              III (przen.) stronniczy, niesłuszny, niesprawiedliwy
конверт - koperta
                  (хатны конверт эченә сал-ырга - włóżyć list do koperty)
конденсатор - (techn.) kondensator
конкуренция - konkurencja, współzawodnictwo
конституция - konstytucja
контейнер - pojemnik
континент - kontynent
контроль - kontrolny
конус - stożek
концерт - koncert
              (концерт бир-ергә - dawać koncert),
              (скрипка өчен язылган концерт - koncert skrzypcowy)
конфиденциаль - poufny
коңгырт - brunatny, ciemnobrązowy, ciemnorudy (o włosach)
кор-ырга - I schnąć, wysychać, zaschnąć,
                  II (przen.) schudnąć
                  III (przen.) obumierać
                  IV stopniowo wyczerpywać się
                  V (przen.) wymierać (o rodzie)
кор-ырга - VI (wprost i w przen.) budować, wznosić
                  VII ustanowić, założyć, zainstalować
                  VIII zestawiać, połączyć (maszynę)
                  IX wić (gniazdo)
                  X rozbijać (namiot)
                  XI zastawiać (sieć)
                  XII (przen.) wymyślać, rozsiewać (plotki)
                  XIII jako czasownik posiłkowy tworzy z rzeczownikami abstrakcyjnymi czasowniki złożone:
                          гәп кор-ырга - biesiadować, план кор-ырга - planować, хыял кор-ырга - marzyć, itp.
кор-ырга - XIV (w różn. znacz.) ładować (działo, baterię), nastawiać (radio, aparat)
                      (электр батареясын кор-ырга - ładować baterię elektryczną)
                      (кору көчәнеше - napięcie ładowania)
                      (кору тогы - prąd ładowania)
                      (радионы кыска дулкынга кор-ырга - nastawić radio na fale krótkie)
кораб - okręt
            (хәрби кораб - okręt wojenny)
кораб-иярчен - sputnik, sztuczny satelita
корал - I broń
                (коралга! - do broni!)
                (күпләп юк итү коралы - broń masowej zagłady)
            II uzbrojenie
            III przyrząd, urządzenie
            IV (w przenośni) środki, wyposażenie
кораллан-ырга - zbroić się
кораллы - uzbrojony
кораллы сакчы(лар) - straż
коралсыз - bezbronny
коралсызлан-ырга - rozbrajać się
коралсызландыр-ырга - rozbrajać
коралын тартып алырга - rozbrajać
корбан - I (w różn. znacz.) ofiara (wojny, przestępstwa, wypadku)
              II (relig., etnograf.) ofiara, zwierzę ofiarne
              III (potocz.) Корбан Бәйрәме
Корбан Бәйрәме - Kurban Bajram, Id al-Adha (muzułmańskie Święto Ofiarowania)
коридор - korytarz
корма - I (potocz.) rówieśnik, jednakowego wieku
                (Aлар бер корма кешеләр. - Oni są rówieśnikami.)
            II (techn.) konstrukcja
                (тимер-бетон кормалар - konstrukcje żelbetowe)
            III -budowa (budówka), drugi człon wyrazów złożonych
                (янкорма - dobudówka; өскорма - nadbudowa, nadbudówka)
король - (w różn. znacz.) król
корсак - I brzuch, żołądek, kałdun, wnętrzności, łono
              II ciąża, brzemienność
корт - I (wprost i przen.) robak (w owocach)
              (Aлманың асылын корт ашый. - (przysłowie) Pięknemu jabłku robak nie szkodzi.)
          II pszczoła (patrz także: бал корты)
              (эшче кортлар - pszczoły robotnice)
              (Корт чакмыйча, бал булмый. - (przysłowie) Nie ma miodu bez pszczelego użądlenia.)
          III larwa, gąsienica
          IV (przen., żartobl.) miłośnik (czegoś)
          V (przen.) darmozjad, truteń, parazyt
          VI (sport.) kort
коры - I suchy,
          II zasuszony
          III wyschnięty
          IV wolny (np. o pokoju), pusty
                (коры кесә - pusta kieszeń)
          V (w przenośni) jałowy, bezpłodny
          VI (w przenośni) surowy, kostyczny (o człowieku)
          VII (w przenośni) uporczywy, zaciekły
корылган - zbudowany
корылма - I budowla, konstrukcja
                    (тимер-бетон корылма - konstrukcja żelbetowa)
                  II (fiz.) ładunek
                     (кире корылма - ładunek ujemny)
корылмалы - (fiz.) naładowany (jakimś ładunkiem)
корылтай - zjazd, kuryłtaj
корылык - I suchość, susza,
                  II posucha, bezwodzie, brak wody,
                  III (w przenośn.) oschłość, surowość
корылыкка чыдамлылык - odporność na suszę
корылыклы - I suchy, nawiedzany przez suszę, bezwodny
                        (корылыклы районнар - regiony bezwodne),
                      II sucholubny, suchorostowy,
                        (корылыклы үсемлекләр - rośliny suchorostowe, sukulenty)
корылыш - budowanie
корыч - (chem., techn.) stal
              (тутыкмас корыч - stal nierdzewna)
корычагач, корыч-агач - (botan.) jesion
Коръән - Koran
костюм - ubranie, garnitur, kostium, strój
                  (милли костюм - strój narodowy)
кот - I (relig.) dusza, duch (patrz też: җан)
            (Коты күбәләк булып очты. - Jego dusza odleciała jak motyl.)
        II (przen.) dobrodziejstwo, łaska
            (Яңгыр яуса, җиргә кот. - Deszcz to dobrodziejstwo dla ziemi.)
        III (przen.) szczęście, powodzenie
            (Яхшы туса - кот, яман туса - йот. - (powiedzenie) Szczęście gdy rodzi się dobry (człowiek), głód gdy zły.)
        IV piękno, przytulność, ciepło
            (Баласыз өйдә кот юк. - W domu bez dzieci nie ma ciepła.)
кот оч-арга - przerazić się, silnie przstraszyć się
кот очу - strach, lęk, obawa, przerażenie
коткар-ырга - I chronić, ratować, wybawiać (kogoś, od czegoś)
                          (үлемнән коткарырга - ratować od śmierci)
                      II (w różn. znacz.) oswobodzić, wyzwolić
коткаручы - (w różn. znacz.) wybawiciel, zbawca
Коткаручы Гайсә - (relig.) Jezus Zbawiciel
котла-рга - I winszować, gratulować
                      (бәйрәм белән котла́рга - pozdrawiać w dniu święta),
                      (котла́у сүзе - pozdrowienie),
                      (котла́у хаты - kartka z życzeniami),
                  II gratulować, doceniać, komplementować
                      (юбилярны котла́рг - gratulować jubileuszu),
                  III aprobować, zatwierdzić, pochwalać
                      (Яңа тәкъдимне котлап каршы алдылар. - Nowe wystąpienie spotkało się z uznaniem.)
котлет - (kulin.) kotlet
котлы - I piękny, śliczny, ładny, miły, uroczy
            II przytulny, zaciszny, przyjemny, nastrojowy
                (котлы өй - przytulny dom),
            III szczęśliwy, korzystny
                (Яңа ел котлы булсын! - Szczęśliwego Nowego Roku!)
котып - (geograf.) biegun (geograficzny)
            (төньяк котып - biegun północny)
            (Көньяк котып - biegun południowy)
котырт-ырга - I podjudzać, podżegać, podbechtywać
                            (эшчеләрне эш ташларга котырту - podżegać robotników do strajku)
                        II namawiać, podpuszczać
                            (күпердән сикерергә котырт-ырга - namawiać do skoczenia z mostu)
                        III podburzać
                            (үртәп (үчекләп) котырт-ырга - doprowadzić (podburzyć) do wściekłości)
                        IV drażnić, rozdrażniać, szczuć
                            (этне котырт-ырга - drażnić psa)
                            (этне узып баручыга котырт-ырга - szczuć psa na przechodnia)
                        V (przen.) pociągnąć, zaabsorbować, zaangażować
                            (егетләрне спорт белән шөгыльләнергә котырт-ырга - wciągnąć chłopców w uprawianie sportu)
                        VI (przen.) kusić, nęcić
                            (шайтан котыртты - diabeł podkusił)
кофе - kawa
кофе агачы - (botan) kawowiec, drzewo kawowe (coffea)
кофе чәйнеге - czajnik do parzenia kawy
кочак - I objęcie, przytulenie, uścisk
            II (zazwyczaj ze słowem бер) naręcze
            III objęcie, obwód (miara wielkości, co można objąć)
            IV (przen.) kupa, masa, mnóstwo, bardzo dużo
            V (poet., przen.) łono
                (табигать кочагы - łono przyrody)
                (ата-ана кочагында - na łonie rodziny)
            VI (przen.) objęcia, łono
                (яшь кәләш кочагы көтә - oczekuje objęć młódki)
            VII (przen.) ręce, zależność
                (контрреволюция кочагына эләг-ергә - popaść w ręce kontrrewolucji)
кочакла-рга - I obejmować, uściskać
                      II zabierać, zajmować
кош - ptak
коя-рга - I sypać, obsypywać, upuszczać, gubić
                  (Казлар канатларын коялар. - Gęsi gubią pióra.)
               II pierzyć się, linieć
              III (wprost i przen.) lać, wlewać, nalewać
                  (Кем тегермәненә су койганыңны беләсеңме? - Czy wiesz na czyj młyn lejesz wodę?)
                  (кан кою сугышлары - krwawy bój)
              IV wlewać się, wpadać
                  (Идел Каспий диңгезенә коя. - Wołga wpada do Morza Kaspijskiego.)
              V lać, mocno padać (o deszczu)
                  (яңгыр коя - leje deszcz)
кояш - słońce, słoneczny
Кояш - Słońce (astronom.)
кояшлы - słoneczny
көе - (poimek) patrz: көенчә
көек - I przypalony, spalony, zwęglony
              (Көек исе килә. - Czuć spaleniznę.)
          II пригар, пригарина
          III spalenisko, wypalisko (wypalone miejsce w lesie)
          IV (przen, dial) nieszczęście, bieda, smutek, zmartwienie
көекле - (dial) nieszczęsny, nędzny, smętny, żałosny
көелте - żałosny, jękliwy krzyk (ptaków)
көен-ергә - martwić się, zamartwiać się, smucić się, trapić się, tęsknić za czymś (forma zwrotna od көя-ргә)
көенә - (poimek, potocz.) patrz: көенчә
көендер-ергә - (dial) martwić się, smucić się, zasmucać, przygnębiać, trapić
көенеп - boleśnie, smutno, ze smutkiem, z przykrością
                (көенеп баш чайка-рга - smętnie potrząsać głową
көенеч - I nieszczęście, bieda, smutek, zmartwienie, frasunek
                (көенеч өстенә көенеч - nieszczęście za nieszczęściem)
              II boleśnie, z żalem (w zdaniach nieosob.)
                (Бик көенеч! - Z wielkim żalem!)
                (Күңелгә көенеч булып китте. - Na duszy zrobiło się żałośnie.)
көенечле - smutny, żałosny, gorzki, płaczliwy, opłakany, nieszczęśliwy, bolesny
көенеш-ергә - patrz: көен-ергә (o wielu)
көенүчән - (dial) patrz: көйгәләк
көенчә, көе - (poimek) w stanie, w postaci
                      (бөтен көенчә - całościowo)
                      (кайнар көенчә - na gorąco)
                      (чи көенчә - w stanie surowym)
көеп-янып бет-ергә - przegrzać się (na słońcu), dostać udaru słonecznego
көз - jesień
көз көне - jesienią
көзән - (zoolog.) tchórz
көзән җыер-ырга - łapać kurcz, mieć konwulsje
көзән җыерулы - skurczowy, konwulsyjny
көзге - I jesienny
                (көзге кыр эшләре - jesienne roboty polowe)
           II (wprost i przen.) lustro, zwierciadło
                (көлке бүлмәсендәге көзгеләр - lustra w salonie śmiechu)
                (Җыр - күңелнең көзгесе. - Pieśn to zwierciadło duszy.)
көзен - jesienią
көй - I motyw, melodia, zaśpiew
            (бию көй - motyw taneczny)
        II porządek, ład
            (Аның эшләре көйгә салынды. - Jego działania są w porządku.)
көй биреп тор-ырга - akompaniować (śpiewakowi , tancerzowi)
көй боз-арга - fałszować (melodię)
көй чыгар-ырга - tworzyć (pisać) muzykę
көй чыгаручы - kompozytor
көйлә-ргә - I śpiewać, wyśpiewywać, podśpiewywać
                    II lulać (kołysać dziecko), usypiać
көйләнеш - porządek
көймә - I łódka, szalupa, czółno,
             II kareta, kolasa
көл - popiół
          (көлдән торгыз-ырга - odrodzić (podnieść) z popiołów)
көл-ергә - I śmiać się, roześmiać się,
                II naśmiewać się, drwić, kpić, zabawiać się,
                III krytykować, wyśmiewać
көлә башла-рга - roześmiać się
көлдергеч - śmieszny
көлдере-ргә - śmieszyć, rozśmieszać
көлемсерә-ргә - uśmiechać się
көлемсерәп - uśmiechając się
көлемсерәү - uśmiech
көлеп - żartobliwie
көлеп җибәр-ергә - zaśmiać się
көлеш - śmiech (ogólny)
көлеш-ергә - śmiać się (o wielu)
көлке - I śmieszny, wart śmiechu
              (көлке сүзләр сөйлә-ргә - mówić śmieszne słowa)
            II śmiech, uciecha, ubaw, kupa śmiechu
              (Tычканга - үлем, мәчегә - көлке. - (powiedz.) Dla myszki śmierć, dla kota uciecha.)
           III humor, satyra
              (көлке бүлеге - dział satyry)
көлке бул-ырга - być śmiesznym
көлке итеп - śmiesznie
көлкеле - śmieszny, pocieszny, zabawny
көлтә - I snop
                (арыш көлтәсе - snop żyta)
            II wiązanka, bukiet
                (чәчәк көлтәсе - wiązanka kwiatów)
            III (przen.) snop, wiązanka, bukiet
                (нурлар көлтәсе - snop światła)
көлтә бавы - powrósło
көлтә шикелле - jak snop (zwalić się)
көлчә - (kulinar.) placek
көмеш - (chem.) srebro (argentum)
              (саф көмеш - czyste srebro)
             (Cүзең көмеш булса да, тик торуың алтын. - (przysłowie) Mowa jest srebrem lecz milczenie złotem.)
көмеш акчарлак - (zool) mewa srebrzysta
көн - I dzień
            (шул ук көнне - tego samego dnia),
        II data (kalendarzowa), termin, dzień (miesiąca)
            (бүген нинди көн? - którego jest dzisiaj),
            (атнаның беренче көне - pierwszy dzień tygodnia),
        III doba, dzień
            (бүгенге көн белән яшә-ргә - żyć dniem dzisiejszym)
        IV (potocz.) słońce
            (Көн туды. - Słońce wzeszło (dzień się narodził).)
        V pogoda
            (Көн бозылды. - Pogoda zepsuła się.),
        VI (przen.) los, dola
            (Нинди көнгә калдык бит! - Jaki los na koniec nas spotkał!)
көн саен - codziennie
көнбагыш - (botan., kulin.) słonecznik (roślina (helianthus annuus), także jej nasiona)
көнбатыш(тагы) - zachodni
Көнбатыш Аурупа - (geograf.) Europa Zachodnia
көндәгечә - jak zawsze, jak zwykle
көндәлек - dziennik
көндәш - I konkurent, rywal,
                II (etnograf.) stosunek jednej żony do drugiej w wielożeństwie
көндез - I dzień (część doby), południe,
              II (potocz.) pora obiadowa,
              III dniem, w czasie dnia, w dzień, w południe
                 (Яман эт көндез өрер. - (przysłowie) Zły pies szczeka w dzień.)
көне-төне - dniem i nocą
көнлек - I dniówka
                  (көнлектә йөр-ергә - pracować na dniówki),
              II dzienny (na jeden dzień)
                  (көнлек норма - norma dzienna),
              III codzienny
                  (көнлек газета - gazeta codzienna),
                  (көнлек икмәгебез - nasz chleb codzienny)
көнлек белешмә - raport codzienny
көнлəп - I dniami,
                 (Aйлап түгел, көнләп үсәбез. - Rośniemy nie miesiącami a dniami.)
              II (w połącz. z liczebnikiem około xxx dni
                 (Унбиш көнләп вакыт үтте. - Minęło około piętnaście dni.)
көнләш-ергә - zazdrościć
көннән-көн - z dnia na dzeń, dzień po dniu, z każdym dniem, codziennie
көнчел - zazdrosny, zawistny
көнчыгыш - wschód (strona świata) (patrz też: шәрык)
Көнчыгыш Аурупа - (geograf.) Europa Wschodnia
көньяк - południe (południowy)
Көньяк Америка - (geograf.) Ameryka Południowa
көньяктагы - południowy
көпчәк - koło
көпчәкле - kołowy
көпшә - I rura, rurka,
            II lufa (strzelby, działa)
            III (biolog.) łodyga, źdźbło, pęd, strzałka
                (үсү көпшәсе - strzałka wzrostu)
көпшәк - I pulchny, miękki, porowaty (o glebie, śniegu)
              II zwiędły (o owocach)
              III zwiotczały, sflaczały (o ciele)
              IV gąbczasty
көр - I tuczny, utuczony (o bydle)
        II wyrośnięty, urodzajny (o roślinach)
        III (przen.) podniosły, radosny (o nastroju)
        IV (przen.) gromki, doniosły, głośny (o głosie)
көрә-ергә - I tyć, tłuścieć, roztyć się, potłuścieć, odkarmić się
                   II dawać sobie otuchy (siły), pokrzepiać się
                        (Шатлыклы хәбәрдән соң күңел көрәеп китте. - Po radosnych wieściach nastroje podniosły się.)
                  III (przen.) bogacić się, wzbogacać się
                  IV (przen.) dźwięczeć głośniej, nasilać się (o głosie)
көрәк - łopata
көрән - brązowy, brunatny
            (көрән аю - niedźwiedź brunatny)
            (көрән гриф - sęp kasztanowaty)
көрәш - walka, wojna, bitwa
көрәш-ергә - walczyć, wojować
көрси - I (hist.) ława w dawnej tatarskiej medresie
            II (książk.) fotel
            III tron, stolec
көртлек - (zoolog.) cietrzew, cieciorka, kuropatwa
көт-әргә - I (wprost i przen.) czekać, oczekiwać, spodziewać się
                      (Көтәргә күп калмады. - Dużo czekać nie zostało.)
                      (Cезнең ярдәмне көтәбез. - Spodziewamy się (oczekiwaliśmy) waszej pomocy.)
                  II paść (krowy, owce)
                      (малларны курпылы болында көт-әргә - paść bydło na otawnej łące)
көтелгән - oczekiwany, pożądany
көтелмәгән - nieoczekiwany, niechciany, nieprzewidywany
көтәргә - tytułem pożyczki, z oczekiwaniem zwrotu
көтмәгәндә - nagle, nieoczekiwanie
көтү -I stado, trzoda, tabun, rój, ławica
            (Көтүдән аерылган малны бүре алыр. - (przysłowie) Odłączona od stada krowa dostanie się wilkowi.)
         II czekanie
көтүче - pasterz, pastuch
көч - I (w różn. znacz.) siła, moc, potęga
            (физик көч - siła fizyczna)
            (илнең экономик көче - potęga gospodarcza kraju)
            (рухи көч - siła ducha)
        II siły (życiowe, wojskowe)
            (эшче көч - siły robocze)
            (үз көче белән - własną pracą, własnymi siłami)
        III (fiz, techn.) siła, moc
            (авырлык көче - siła ciążenia)
            (двигательнең көче - moc silnika)
        V (prawn.) siła, moc, prawomocność
            (Карар үз көчендә кала. - Wyrok nabiera mocy.)
көч түг-әргә - harować, pracować w pocie czoła
көчәе-ргә - rosnąć, powiększać się
көчәйт-ергә - umacniać, podtrzymywać, krzepić, powiększać
көчәнеп - naprężony
көчәнеш - (fiz.) napięcie
                  (алмаш көчәнеш - napięcie przemienne)
                  (даими көчәнеш - napięcie stałe)
                  (югары көчәнеш - wysokie napięcie)
көчәю - rośnięcie, powiększanie (rzecz. odsł. od көчәе-ргә)
көчек - szczeniak
көчкә - ledwo, zaledwie, na siłę
көчкә-көчкә - byle jak
көчкә-көчкә (генә) - ledwo
көчле - I silny,
            II potężny
көчсез - słaby
көчсезлән-ергә - słabnąć, opadać z sił, mdleć